เพลงเลี้ยงควาย: เรียนคำเมืองจากเพลงของจรัล มโนเพ็ชร

เพลงเลี้ยงควาย เป็นเพลงโฟล์คซองคำเมืองของ จรัล มโนเพ็ชร ที่ยกให้ ควาย ฅวฯายฯ (คำเมืองอ่านว่า ควาย) เป็นตัวเอกของเพลง เล่าถึงคนกับควายที่อยู่ร่วมชีวิตกันตั้งแต่ท้องนาจนถึงยามเย็น เป็นเพลงที่ฟังง่าย แต่ในถ้อยคำมีทั้งคำเมืองแท้และคำไทยกลางปนกัน เหมาะกับการเอามาหัดแยกว่าคำไหนคือคำเมืองในพจนานุกรม

บทความนี้เป็นตอนหนึ่งของชุด เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม จะไม่ลงเนื้อเพลงทั้งเพลง แต่หยิบเฉพาะวรรคและคำที่ควรรู้ อธิบายความหมาย เสียง และคำที่เพลงเขียนต่างจากพจนานุกรม ฟังเพลงเต็มได้จากวิดีโอด้านล่าง

เพลงเลี้ยงควาย

เพลงนี้อยู่ในอัลบั้ม ลูกข้าวนึ่ง (เพลงที่ ๔) วิกิพีเดียระบุปีของอัลบั้มว่า พ.ศ. ๒๕๒๔ ส่วนคอลัมน์เพลงวานของ MGR Online (๒๕๕๕) ระบุปี ๒๕๒๕ จึงขอให้ไว้ทั้งสองปี คำร้องและทำนองเป็นของจรัล ตามที่ปรากฏในวิดีโอคาราโอเกะของ RMS ผู้ถือลิขสิทธิ์ MGR Online เขียนถึงเพลงนี้ว่า จรัลเล่า "ความผูกพันของคนกับควาย" ซึ่งตรงกับสิ่งที่เราได้ยินในเพลง

▶

เสียงจากช่อง "จรัล มโนเพ็ชร - Topic" ซึ่ง YouTube สร้างจากไฟล์ที่ผู้ถือลิขสิทธิ์ (RMS) ส่งเข้าระบบ คำร้องและทำนองโดย จรัล มโนเพ็ชร

ควายก็มีสองเขา: คำเรียกควาย

เพลงเริ่มด้วยการเทียบควายกับคน

ควายก็มีสองเขา เฮาก็มีสองมือ — เลี้ยงควาย, คำร้อง: จรัล มโนเพ็ชร

คนเมืองไม่ได้มีคำว่า "ควาย" คำเดียว พจนานุกรมแยกควายตามเพศ วัย และรูปร่างไว้ละเอียด

คำว่า ควายหงาน น่าสนใจเป็นพิเศษ เพราะพจนานุกรมบอกว่าใช้เรียก "ชายหนุ่ม" ได้ด้วย ชื่อนี้จึงมีสองชั้นความหมาย จรัลยังมีอีกเพลงชื่อ ควายหงาน แต่บทความนี้ยังไม่เล่าถึง

เฮา ฮัก บ่: ควายคือผู้มีคุณ

เพลงบอกจุดยืนของคนเลี้ยงตรง ๆ ในวรรคท้ายของบทที่สอง

เฮาเป็นคนฮักควาย — เลี้ยงควาย, คำร้อง: จรัล มโนเพ็ชร

ทั้ง เฮา และ ฮัก ขึ้นต้นด้วยเสียง ฮ ทั้งที่ไทยกลางเขียน ร (เรา, รัก) นี่คือกฎเสียงของคำเมืองที่ ร ออกเสียงเป็น ฮ ในคำพื้นเมือง ลองเล่นกับเครื่องมือด้านล่างได้ ส่วนบทความ กฎเสียงคำเมือง อธิบายกฎทั้งชุด รวมถึง ช→จ, ท→ต และ พ→ป

ควายบ่จ้างด่าคน: บ่จ้าง ด่า และอาย

บทที่สองของเพลงเป็นบทที่ฟังแล้วอมยิ้ม เพราะจรัลหันคำด่าที่คนใช้กับควายกลับมาถามว่า ควายต่างหากที่เสียหาย

ควายบ่จ้างด่าคน — เลี้ยงควาย, คำร้อง: จรัล มโนเพ็ชร

พจนานุกรมให้ความหมาย บ่จ้าง ว่า "ทำไม่เป็น" ดังนั้น "ควายบ่จ้างด่าคน" จึงอ่านได้ว่า ควายไม่รู้จักด่าคน (ความหมายนี้เป็นการอ่านของเราจากคำในพจนานุกรม) ส่วนคำว่า ปัญญา ที่เพลงร้องในวรรคก่อนหน้า ตรงกับ ปั๋ญญา ในพจนานุกรม

ต๋าวันต๋กดิน: ยามเย็นของคนเลี้ยงควาย

บทที่สามพาเราไปยามเย็น เสียงนกกา ควายลงน้ำ และมื้อเย็นของคน

จูงควายลงอาบน้ำคลอง — เลี้ยงควาย, คำร้อง: จรัล มโนเพ็ชร

พจนานุกรมมีคำเรียกเวลานี้ตรง ๆ หลายคำ และคำที่เพลงร้องเป็นคำไทยกลางก็มีคู่ที่เป็นคำเมืองแท้

คำว่า แลง ที่หมายถึงเวลาเย็นเป็นคำที่ใช้บ่อย แต่ ข้าวแลง ที่เพลงร้องเป็นคำไทยกลางผสมคำเมือง ถ้าเป็นคำเมืองเต็มรูปจะเป็น เข้าแลง เพราะ ข้าว ในคำเมืองคือ เข้า ตามที่ ข้าวและนาคำเมือง อธิบายไว้

ท่อนที่เล่าว่าสุมไฟไล่ยุงตอนค่ำ มีคำที่พจนานุกรมเก็บไว้ดังนี้

ในเพลงมีคำว่า "เอาแฮง" ซึ่งอ่านได้ว่า "พักเอาแรง" แต่พจนานุกรมให้ความหมาย เอาแฮง ´าแรงฯ ว่า "บริหารร่างกายเพื่อให้แข็งแรง" จึงใกล้กับความหมายในเพลงแต่ไม่ใช่คำเดียวกันเป๊ะ ผู้เรียนควรรู้ว่าพจนานุกรมให้ความหมายอย่างไรก่อนเอาไปใช้

คำที่เพลงเขียนต่างจากพจนานุกรม

เพลงนี้ผสมคำไทยกลางกับคำเมืองตามจังหวะร้อง เมื่อเปิดพจนานุกรมจะพบว่าคำหลายคำเป็นอีกรูปหนึ่ง

ส่วน ฟาง ในวรรค "กินหญ้ากินฟาง" เป็นคำไทยกลาง พจนานุกรมคำเมืองที่เรามีไม่ได้เก็บ ฟาง ในความหมายฟางข้าว (มีแต่ ฟาง ที่แปลว่ามองไม่ชัด) จึงยังไม่มีคำเมืองให้เทียบ

ควายในชีวิตชาวนา: คำที่พจนานุกรมบันทึก

ชื่อเพลงและเนื้อเพลงพูดถึงควายที่ "เลี้ยง" ไว้ใช้งาน ซึ่งพจนานุกรมก็เก็บคำเรื่องงานนาที่ต้องอาศัยแรงควายไว้มาก

เมื่อฤดูทำนาจบ ชาวนาจะทำพิธี ฮ้องขวัญควาย ร้อฯงขัวฯรฅวฯายฯ ตามที่พจนานุกรมบันทึกไว้ว่า เพื่อสู่ขวัญควายที่ใช้แรงไถคราด ผู้ที่สนใจพิธีนี้อ่านต่อได้ในบทความ ข้าวและนาคำเมือง และเรื่องขวัญที่ ฮ้องขวัญ เพลงเลี้ยงควายที่ว่า "ควายคือผู้มีคุณ" จึงมีคู่ในชีวิตจริงของชาวนา

ความหมายโดยรวม

เพลงนี้พูดแทนควายและคนเลี้ยง บทแรกเทียบควายกับคน และบอกว่าควายมีคุณกับเรา บทที่สองตอบคนที่เอาควายไปเป็นคำด่า ว่าควายไม่รู้จักด่าใครและน่าอายกว่าที่ถูกเอามาด่า สุดท้ายคนเลี้ยงบอกว่าตัวเอง "ฮักควาย" บทที่สามเล่ายามเย็นของคนกับควาย ตั้งแต่ลงอาบน้ำ กินข้าว ไปจนถึงสุมไฟไล่ยุงให้ควายหลับสบาย และปิดท้ายว่าจะไม่ขายควาย (การอ่านความหมายเป็นของมรดกล้านนา ส่วนเนื้อเพลงฉบับเต็มดูได้จากผู้ถือลิขสิทธิ์)

สรุป

• ควาย ในคำเมืองมีคำเรียกตามวัยและรูปร่าง เช่น ควายแลว (ควายรุ่น) ควายหงาน (ควายหนุ่ม และหมายถึงชายหนุ่มได้) ควายปอน (ควายเผือก)
• เฮา คือ เรา และ ฮัก คือ รัก เป็นตัวอย่างของกฎ ร→ฮ
• บ่จ้าง แปลว่า ทำไม่เป็น "ควายบ่จ้างด่าคน" จึงแปลว่า ควายไม่รู้จักด่าคน
• ต๋าวันต๋กดิน คือ ดวงอาทิตย์ตก เข้าแลง คือ อาหารมื้อเย็น ส่วน จิ๊น คือ เนื้อ ส่วน เนื้อ ในพจนานุกรมแปลว่าสัตว์ป่า
• เพลงเขียนหลายคำเป็นไทยกลาง เช่น ตาย ข้าวแลง ตะวัน ปัญญา ซึ่งพจนานุกรมเขียน ต๋าย เข้าแลง ต๋าวัน ปั๋ญญา

ค้นคำในเพลงเพิ่มได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านชื่อสัตว์อื่น ๆ ได้ที่ ชื่อสัตว์ในคำเมือง

อ่านต่อในชุดเดียวกัน: ผักกาดจอ · ล่องแม่ปิง หรือดูทั้งชุดที่ เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา (dict2) คำว่า ควาย ควายหงาน ควายแลว ควายต้อง ควายปอน เฮา ฮัก บ่ บ่จ้าง ต๋าวันต๋กดิน เข้าแลง จิ๊น ต๋าย และคำอื่นตามที่ระบุในบทความ
• RMS Karaoke. เลี้ยงควาย - จรัล มโนเพ็ชร์. YouTube (วิดีโอคาราโอเกะ RMS Studio แสดงคำร้อง ใช้ตรวจถ้อยคำที่ยกมา)
• จรัล มโนเพ็ชร - Topic. เลี้ยงควาย. YouTube (℗ RMS, ส่งโดย AnyMind Music)
• บอน บอระเพ็ด. (๒๕๕๕, ๗ พฤษภาคม). “จากยอดดอย-มิดะ” อมตะเพลง “จรัล” ยุคคลาสสิค. MGR Online (คอลัมน์เพลงวาน)
• Classy Records. แผ่นเสียง อัลบั้ม ลูกข้าวนึ่ง / จรัล มโนเพ็ชร (รายชื่อเพลงในอัลบั้ม)
• วิกิพีเดีย. จรัล มโนเพ็ชร (ผลงานเพลง) ใช้เป็นข้อมูลเบื้องต้นเรื่องอัลบั้มและปี