เพลงม่อฮ่อม: เรียนคำเมืองจากเพลงของจรัล มโนเพ็ชร

เพลงม่อฮ่อม ของ จรัล มโนเพ็ชร เป็นเพลงที่เอาเสื้อผ้าฝ้ายสีน้ำเงินเข้มตัวหนึ่งมาพูดถึงความภูมิใจของคนเหนือ ชื่อเพลงเขียนว่า ม่อฮ่อม ส่วนพจนานุกรมมรดกล้านนาบันทึกคำนี้ว่า หม้อห้อม หํมฯอฯห้อฯม (คำเมืองอ่านว่า หม้อห้อม) หมายถึงหม้อที่ใส่ห้อม คือสีที่หมักไว้ย้อมผ้า บทความนี้พาไปฟังเพลง ดูว่าทำไมคำนี้เขียนได้สองแบบ แล้วเรียนคำเมืองเรื่องผ้า การย้อม และถ้อยคำที่ได้ยินในเพลง

บทความนี้เป็นตอนหนึ่งของชุด เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม เพลงนี้ยังมีลิขสิทธิ์ เราจึงยกเนื้อร้องมาเพียงสองวลีสั้น ๆ เท่าที่ใช้อธิบาย และชวนให้ไปฟังเพลงเต็มจากช่องทางทางการ

ฟังเพลงก่อน

ตามรายชื่อผลงานของจรัลในวิกิพีเดีย เพลงม่อฮ่อมอยู่ในชุด จรัลกับแคนเดิ้ล บ้านบนดอย (พ.ศ. ๒๕๒๖) ชุดเดียวกับเพลง บ้านบนดอย ข้อมูลในช่องเผยแพร่ระบุว่าคำร้องและทำนองเป็นของจรัล มโนเพ็ชร

▶

ฉบับนี้เป็นเสียงจากค่าย RMS Publishing ผู้ถือลิขสิทธิ์ ที่เผยแพร่ผ่านช่อง จรัล มโนเพ็ชร - Topic ลองฟังหนึ่งรอบ แล้วอ่านต่อ

ม่อฮ่อม หรือ หม้อห้อม: เขียนแบบไหนถูก

สองคำนี้เป็นเรื่องที่นักภาษาเคยถกเถียงกันจริง ๆ ราชบัณฑิตยสภาเล่าไว้ในคลังความรู้ว่าตอนปรับปรุงพจนานุกรมฉบับ พ.ศ. ๒๕๒๕ คณะกรรมการเก็บคำว่า ม่อฮ่อม ตามที่คนทั่วไปเขียน แต่ต่อมานักภาษาถิ่นพายัพเสนอว่าควรเขียน หม้อห้อม คณะกรรมการจึงมีความเห็นแตกต่างกัน

พจนานุกรมมรดกล้านนาเขียนตามรูป หม้อห้อม ถ้อยคำอธิบายคำนี้ในพจนานุกรมของเรามีใจความเดียวกับที่ราชบัณฑิตยสภายกมาจากพจนานุกรมล้านนา-ไทย ฉบับแม่ฟ้าหลวง ส่วนชื่อเพลงใช้รูป ม่อฮ่อม ที่คนส่วนใหญ่คุ้นตา เมื่อพบทั้งสองรูปในบทความหรือป้ายร้านค้า จึงเป็นคำเดียวกัน

เพลงเล่าอะไร (สรุปด้วยคำของเรา)

เนื้อเพลงฟังง่ายและตรงไปตรงมา ผู้ร้องเริ่มด้วยการบอกว่าตนเป็นคนเหนือมาแต่บรรพบุรุษ แล้วเอาเสื้อ ม่อฮ่อม มาเทียบกับยีนส์ยี่ห้อดังที่แพง ว่าเสื้อสีครามตัวนี้ใส่ได้ทุกโอกาส ทั้งไปทำงาน ไปไร่นา ไปกินข้าวกินเหล้า หรือไป แอ่ว แอ่วฯ (คำเมืองอ่านว่า แอ่ว แปลว่า เที่ยว) สาว และใส่ได้ทุกชนชั้นตั้งแต่ชาวบ้านจนถึงเจ้า ท่อนท้ายเตือนว่าอย่าลืมรากเหง้าของตัวเอง

วลีเด่นสองวลีที่เราขอยกมาอธิบายคือ

ใส่ม่อฮ่อม ย้อมเป็นสีคราม — ม่อฮ่อม, คำร้อง/ทำนอง: จรัล มโนเพ็ชร

และวรรคปิดท้ายที่เล่นเสียงสัมผัสกัน

ลืมเชื้อลืมเสื้อม่อฮ่อม — ม่อฮ่อม, คำร้อง/ทำนอง: จรัล มโนเพ็ชร

วรรคหลังนี้เล่นคำคู่ เชื้อ กับ เสื้อ ที่ลงเสียง -ื้อ เหมือนกัน แปลได้ว่า ลืมวงศ์ตระกูลก็เหมือนลืมเสื้อม่อฮ่อมที่เป็นเครื่องหมายของเรา ผู้ร้องไม่ได้ห้ามใส่เสื้อแบบอื่น แต่ชวนให้ภูมิใจในของบ้านเรา

คำเมืองที่ได้ยินในเพลง

เนื้อเพลงผสมภาษาไทยกลางกับคำเมืองอย่างเป็นธรรมชาติ จึงเป็นเพลงที่เหมาะกับผู้เริ่มเรียนที่ยังจับคำเมืองยาวไม่ได้ ตารางนี้รวมคำที่พจนานุกรมมรดกล้านนามีบันทึก

เนื้อเพลงที่เผยแพร่เขียนบางคำตามไทยกลาง เช่น กิน ซึ่งคำเมืองอ่านว่า กิ๋น จึงเป็นโอกาสดีที่จะฝึกฟังและเทียบเสียงไปด้วย คำอย่าง อ้าย เฮา บ่ ยังใช้กันเป็นประจำในชีวิตจริง ลองอ่านต่อที่ คำเรียกญาติคำเมือง

คำเรื่องผ้าห้อมจากพจนานุกรม

ห้อมคือพืชที่ให้สีน้ำเงินเข้ม คำเมืองมีชื่อเรียกครบตั้งแต่ต้นห้อม น้ำย้อม ไปจนถึงเสื้อและกางเกง

เรื่องคำเรียกเสื้อ กางเกง และคำทอผ้าแบบครบชุด อ่านเพิ่มที่ ผ้าและเสื้อผ้าคำเมือง ส่วนชื่อสีน้ำเงินอมดำกับสีอื่นของคนเมืองอยู่ที่ สีในคำเมือง

เสื้อม่อฮ่อมมาจากไหน

คนจำนวนมากเข้าใจว่าเสื้อม่อฮ่อมเป็นเสื้อประจำตัวของชายล้านนามาแต่โบราณ แต่ราชบัณฑิตยสภาเล่าไว้ต่างออกไป ตามบทความของราชบัณฑิตยสภา

• ชื่อ ม่อฮ่อม เดิมหมายถึงสีครามอมดำ ภายหลังจึงใช้เรียกตัวเสื้อ เสื้อแบบนี้เป็นเสื้อผ้าฝ้ายคอกลม ผ่าอก แขนสั้นหรือแขนยาว
• เสื้อที่ชายล้านนานิยมแต่เดิมคือเสื้อผ้าฝ้ายสีขาวที่เรียกว่า เสื้อห้าดูก
• เสื้อม่อฮ่อมเกิดขึ้นหลังสงครามโลกครั้งที่สอง เริ่มที่จังหวัดแพร่ เมื่อชาวลาวพวนที่อพยพเข้ามาอยู่ในอำเภอเมืองแพร่เย็บเสื้อผ้าฝ้ายย้อมสีครามดำขายให้คนงานป่าไม้
• ใน พ.ศ. ๒๔๙๖ ไกรศรี นิมมานเหมินท์ จัดงานเลี้ยงแบบ ขันโตก ที่เชียงใหม่ เพื่อเป็นเกียรติแก่ สัญญา ธรรมศักดิ์ และกงสุลอเมริกัน โดยให้ผู้ร่วมงานสวมเสื้อผ้าฝ้ายคอกลมย้อมครามและคาดผ้าขาวม้า หลังจากนั้นคนจึงนิยมกันมากขึ้น และเข้าใจว่าเป็นเสื้อประเพณีของชายล้านนา

ราชบัณฑิตยสภายังบันทึกว่าเสื้อม่อฮ่อมสวมสบาย ทนทาน และราคาถูก เหตุผลสามข้อนี้ตรงกับที่เพลงชูขึ้นมาเทียบกับยีนส์แพง ๆ ส่วนวิกิพีเดียเล่าว่าเสื้อลักษณะนี้เป็นเครื่องแต่งกายพื้นบ้านของชาวไทหลายกลุ่ม ตั้งแต่ไทลื้อ ไทลาว จนถึงไทยวนทางเหนือ นักวิจัยที่วิเคราะห์เนื้อเพลงอีกเพลงของจรัลอ่านว่าการนุ่งเสื้อหม้อฮ่อมเป็น "เครื่องแบบของคนเมือง" (เอื้อมพร ทิพย์เดช และสิริวรรณ นันทจันทูล, ๒๕๖๖)

เสียงที่เปลี่ยนในคำนี้

คำเมืองกับไทยกลางมักต่างกันที่เสียงสูงต่ำและพยัญชนะต้น คำว่า ห้อม ที่เขียนเป็น ฮ่อม ในชื่อเพลงเป็นตัวอย่างที่ดี เพราะคนเมืองออกเสียงไม่เหมือนไทยกลาง ราชบัณฑิตยสภาตั้งข้อสังเกตว่าเสียงวรรณยุกต์โทของไทยกลางเป็นคนละเสียงกับในภาษาถิ่นพายัพ จึงเป็นเหตุให้การสะกดคำนี้คนละแบบ อ่านหลักเสียงอื่นของคำเมืองได้ที่ กฎเสียงคำเมือง

สรุป

• เพลงม่อฮ่อมของจรัล มโนเพ็ชร ใช้เสื้อสีครามเป็นสัญลักษณ์ของความภูมิใจในความเป็นคนเหนือ และชวนไม่ให้ลืมรากเหง้า
• ม่อฮ่อม กับ หม้อห้อม เป็นคำเดียวกัน พจนานุกรมมรดกล้านนาเขียนเป็น หม้อห้อม ส่วน ห้อม คือต้นพืชที่ให้สีย้อม ไม่ใช่ ฮ่อม ที่แปลว่า ช่องทางแคบ
• ราชบัณฑิตยสภาเล่าว่าเสื้อม่อฮ่อมแพร่หลายหลังสงครามโลกครั้งที่สอง เริ่มจากแพร่ แล้วนิยมมากขึ้นหลังงานขันโตกที่เชียงใหม่ พ.ศ. ๒๔๙๖
• คำเมืองในเพลงที่ควรจำ ได้แก่ อ้าย เฮา หมู่เฮา บ่ งาม แอ่ว กิ๋น

ค้นคำเรื่องผ้าเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา อ่านเรื่องซิ่นอีกแบบหนึ่งของผ้าล้านนาได้ที่ ซิ่นตีนจก

อ่านต่อในชุดเดียวกัน: บ้านบนดอย · ของกิ๋นคนเมือง · สาวเชียงใหม่ หรือดูทั้งชุดที่ เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา (dict2) คำ หม้อห้อม, ห้อม, ผ้าหม้อห้อม, เสื้อหม้อห้อม, เตี่ยวหม้อห้อม, ฮ่อม และคำอื่นในบทความ
• ราชบัณฑิตยสภา. ม่อฮ่อม หรือ หม้อห้อม. คลังความรู้ สำนักงานราชบัณฑิตยสภา
• วิกิพีเดีย. หม้อห้อม (ใช้เป็นแนวทาง ตรวจสอบกับแหล่งอื่นแล้ว)
• วิกิพีเดีย. จรัล มโนเพ็ชร (รายชื่ออัลบั้มและเพลง ใช้เป็นแนวทาง)
• จรัล มโนเพ็ชร - Topic (RMS Publishing). ม่อฮ่อม. YouTube
• RMS Karaoke. ม่อฮ่อม - จรัล มโนเพ็ชร (Lyric Video). YouTube (เนื้อร้องบนจอ ใช้ตรวจสองวลีที่ยกมา)
• เอื้อมพร ทิพย์เดช และสิริวรรณ นันทจันทูล. (๒๕๖๖). ภาพแทนคนเมืองในบทเพลงของจรัล มโนเพ็ชร. วารสารวิชาการมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์, ๑๐(๑).