เพลงอุ๊ยคำ: เรียนคำเมืองจากเพลงของจรัล มโนเพ็ชร

อุ๊ยคำ เป็นเพลงโฟล์คซองคำเมืองของ จรัล มโนเพ็ชร เล่าถึงหญิงชราชื่อ "คำ" ที่อยู่ตัวคนเดียว หาเลี้ยงตัวด้วยการเกี่ยวผักบุ้งจากหนอง คำว่า อุ๊ย อุ้ (คำเมืองอ่านว่า อุ๊ย) เป็นคำเรียกผู้สูงวัยรุ่นปู่ย่าตายาย ส่วน "คำ" เป็นชื่อของแก

บทความนี้เป็นตอนหนึ่งของชุด เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม จะไม่ลงเนื้อเพลงทั้งเพลง แต่หยิบเฉพาะวรรคสั้น ๆ และคำที่ควรรู้ พร้อมเรื่องเบื้องหลังเพลง ซึ่งเป็นเพลงที่พูดถึงความชราและการจากไป เราจึงเล่าอย่างเรียบง่ายและให้เกียรติ ฟังเพลงเต็มได้จากวิดีโอทางการด้านล่าง

เพลงอุ๊ยคำ ที่มาและปีที่ออก

เพลงนี้ จรัล มโนเพ็ชร เป็นผู้แต่งทั้งคำร้องและทำนอง วิกิพีเดียลงเพลงอุ๊ยคำไว้ในอัลบั้ม โฟล์คซองคำเมืองชุดที่ ๔ จรัล-เกษม มโนเพ็ชร (ท่าแพบรรณาคาร, พ.ศ. ๒๕๑๙) และในชุด โฟล์คซองคำเมือง ชุดอมตะ (พ.ศ. ๒๕๒๐) ส่วนบอน บอระเพ็ด แห่งผู้จัดการออนไลน์ (๒๕๕๕) เล่าว่าชุดอมตะออกเป็นเทปคลาสเซ็ตปกสีซีเปีย ปี ๒๕๒๑ และชี้ว่าอุ๊ยคำเป็นเพลงเด่นที่สุดของชุดนั้น แหล่งข้อมูลระบุปีไม่ตรงกัน เราจึงไม่ฟันธงปีเดียว

บอน บอระเพ็ด ยังบันทึกว่าบนปกเทปพิมพ์ชื่อเพลงว่า "อุ้ยคำ" แต่ในเพลงออกเสียงว่า อุ๊ยคำ ซึ่งตรงกับพจนานุกรม ที่สะกดคำนี้ว่า อุ๊ย (ไม้ตรี)

▶

วิดีโอจากช่องทางการของค่าย Nititad AOA Official ที่ระบุว่าเพลงนี้อยู่ในอัลบั้ม "โฟล์คซองคำเมือง"

อุ๊ย คำ และคนในครอบครัว

เพลงเรียกตัวเอกว่า "อุ๊ยคำ" คือ อุ๊ย (ผู้สูงวัย) ตามด้วยชื่อ คำ ฅำ ซึ่งในพจนานุกรมคือคำที่แปลว่า ทอง ทองคำ คำที่เกี่ยวกับวัยและญาติในเพลงมีดังนี้

อ่านคำเรียกญาติอื่น ๆ ของคนเมืองเพิ่มได้ที่ คำเรียกญาติคำเมือง

ฟังทีละวรรค

เพลงเปิดด้วยภาพของอุ๊ยคำแบบเรียบง่ายที่สุด

อุ๊ยคำคนแก่ ท่าทางใจดี — อุ๊ยคำ, คำร้อง: จรัล มโนเพ็ชร

วรรค "ลูกผัวบ่มี" เรียงคำว่า ลูก กับ ผัว คู่กัน ความหมายตรง ๆ คือไม่มีทั้งลูกและสามี หรือพูดง่าย ๆ ว่าไม่มีครอบครัวอยู่ด้วย ส่วนวรรคสุดท้ายในตารางมาจากท่อนที่ผู้เล่าสังเกตว่า แกที่เคยพบเห็นเป็นประจำ ตอนนี้ไม่เห็นแล้ว

เนื้อเพลงยังเล่าต่อถึงชีวิตครอบครัวของอุ๊ยคำในอดีต และบอกว่าตอนนี้แกไม่มีญาติ ปี้น้อง อยู่ใกล้ เรื่องนี้เรานำมาเล่าเป็นภาพรวมเท่านั้น ไม่ยกเนื้อเพลงทั้งท่อน

แลง: เวลาเย็นของอุ๊ยคำ

เพลงเกือบทั้งเพลงเกิดขึ้นในช่วงเย็น ภาพของอุ๊ยคำที่อยู่กลางหนองจนมืดจนค่ำ และการที่ไม่เห็นแกตอน "แลง" คือเวลาที่เคยพบกันทุกวัน คำว่า แลง แลงฯ (คำเมืองอ่านว่า แลง) พจนานุกรมให้ความหมายว่า เวลาเย็น เช่น ยามแลง ส่วน เข้าแลง เขั้าแลงฯ คืออาหารมื้อเย็น และช่วงเวลา ๑๖.๐๐–๑๗.๓๐ น. ในพจนานุกรมเรียกว่า ยามก๋องแลง ยามฯกลฯอฯง

ลองหมุนหน้าปัดด้านล่างไปที่ช่วงเย็น เพื่อดูว่าเวลาแลงของคนเมืองอยู่ตรงไหนของวัน อ่านเรื่องยามทั้งหมดได้ที่ นาฬิกาคนเมือง

ผักบุ้ง หนอง เคียว บุง: งานของอุ๊ยคำ

เครื่องมือและที่ทำมาหากินของอุ๊ยคำเป็นของใกล้ตัวที่สุดในชนบท พจนานุกรมให้ความหมาย หนอง ว่าแอ่งน้ำที่ใหญ่กว่าบวก ทั้งที่เกิดเองตามธรรมชาติหรือคนขุด เคียว ฅยฯว คือเครื่องมือเกี่ยวข้าวหรือหญ้า และ บุง คือกระบุง ภาชนะสานทึบทรงกลมสูงสำหรับใส่ของ ส่วน ผั๋กบุ้ง พจนานุกรมอธิบายว่าเป็นไม้เถาที่ทอดเลื้อยไปตามผิวน้ำและที่ชื้นแฉะ ยอดกินได้ และทั้งต้นใช้ทำยาได้

เรื่องจริงเบื้องหลังเพลง

บทความของ The People (๒๕๖๔) เล่าตามคำบอกเล่าของ มานิด อัชวงศ์ ผู้จัดการส่วนตัวของจรัล ว่าเพลงเกิดบนรถไฟที่กำลังกลับเชียงใหม่ ผ่านทุ่งรังสิตตอนเย็น จรัลมองเห็นผู้เฒ่ากำลังพายเรือเกี่ยวยอดผักบุ้งอยู่ในหนอง แล้วนึกถึงหญิงชราคนหนึ่งในวัยเด็ก จึงขอกระดาษจากมานิด เป็นกระดาษหนังสือพิมพ์ที่ฉีกให้ และเริ่มแต่งเพลงนั้นเอง บอน บอระเพ็ด ซึ่งอ้างหนังสือ ซึงสุดท้าย: จรัล มโนเพ็ชร ของมานิด เล่าเรื่องเดียวกัน

อุ๊ยคำตัวจริงอยู่ใกล้บ้านของจรัลแถวประตูเชียงใหม่ จรัลเล่าว่าแกมีชีวิตที่ มีความสุข ไม่ได้เศร้าอย่างในเพลง ทุกวันตอนสายแกหาบกระจาดสองใบไปรับอาหารตามบ้านเพื่อนำไปถวายวัด และมีหนองน้ำที่บ้านให้เด็ดผักบุ้งไว้กิน ขาย และแจกจ่าย หลังจากแกจากไป จรัลก็ช่วยบอกผู้ใหญ่และร่วมช่วยกันจัดการงานศพ ตามที่เขาเล่าไว้ใน The People

บอน บอระเพ็ด มองว่าอุ๊ยคำเป็นต้นแบบเพลง "บัลลาด" เล่าเรื่องราวของบุคคลธรรมดาในแบบของจรัล ที่ตามมาอีกหลายเพลง เช่น มิดะ แม่ค้าปลาจ่อม ลุงต๋าคำ ตากับหลาน สาวโรงบ่ม และสามล้อ

ความหมายโดยรวม

เพลงพาเราไปเห็นหญิงชราใจดีคนหนึ่งที่ทำงานเงียบ ๆ ริมหนองจนเย็นค่ำ ไม่มีลูกและสามี ผู้เล่าเรื่องรู้จักและเอ็นดูแก พอวันหนึ่งไม่เห็นแก ท่อนท้ายเพลงเปลี่ยนภาพเป็นฟ้ามืดกับเสียงพระ ผู้ฟังเข้าใจได้เองว่าอุ๊ยคำจากไปแล้ว เพลงไม่ได้เล่ารายละเอียดใด ๆ เกินกว่านั้น จบด้วยความเงียบและความอาลัยอย่างสุภาพ

มานิดจำได้ว่าเวลาจรัลร้องเพลงนี้ เขามักไม่ลืมพูดว่า "กลับบ้านไปเยี่ยมญาติผู้ใหญ่ ไปเยี่ยมอุ้ยที่บ้านเน้อ" (The People, ๒๕๖๔) ซึ่งเป็นความหมายที่อบอุ่นที่สุดของเพลงนี้

สรุป

• อุ๊ย คือคำเรียกผู้สูงวัยรุ่นปู่ย่าตายาย คำ เป็นชื่อของอุ๊ยในเพลง
• ลูกผัวบ่มี บอกว่าอุ๊ยคำอยู่ตัวคนเดียว บ่ คือคำปฏิเสธ
• เกี่ยว ผั๋กบุ้ง บุง หนอง เคียว คือคำของงานริมหนองที่เห็นภาพชัดทั้งเพลง
• แลง คือเวลาเย็น ส่วน เข้าแลง คืออาหารมื้อเย็น
• อุ๊ยคำเป็นบุคคลจริงที่มีชีวิตมีความสุขกว่าที่เพลงเล่า ตามคำบอกเล่าของจรัล

ค้นคำในเพลงเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา เทียบกับเพลงสากลที่เหลียวมองชีวิตอีกแบบได้ที่ เพลงมายเวย์ (My Way) เป็นคำเมือง อ่านต่อในชุดเดียวกัน: เพลงผักกาดจอ · เพลงของกิ๋นคนเมือง หรือดูทั้งชุดที่ เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม รู้จักชื่อผักอื่น ๆ ได้ที่ ชื่อผักคำเมือง

ลิขสิทธิ์และการให้เกียรติเจ้าของผลงาน

บทความนี้จัดทำเพื่อการเรียนรู้ภาษาและวัฒนธรรมล้านนา โดยมรดกล้านนา ซึ่งเป็นเว็บไซต์ไม่แสวงหากำไร ไม่ใช่การดัดแปลง แปล หรือเผยแพร่บทเพลงฉบับใหม่ เราอ้างเนื้อร้องเพียงบางวรรคสั้น ๆ พร้อมระบุที่มา เพื่อการศึกษา วิจารณ์ และแนะนำผลงาน ตามหลักการใช้งานโดยชอบธรรม (พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. ๒๕๓๷ มาตรา ๓๒) คำอธิบายศัพท์ทั้งหมดมาจากพจนานุกรมและแหล่งที่ระบุไว้ วิดีโอที่ฝังไว้มาจากช่องทางการของผู้ถือสิทธิ์ และยังเป็นลิขสิทธิ์ของเจ้าของ

ขอขอบคุณและให้เกียรติแก่ผู้ประพันธ์ ผู้ขับร้อง และผู้ถือสิทธิ์ทุกท่าน หากเจ้าของสิทธิ์ประสงค์ให้ปรับแก้หรือนำส่วนใดออก โปรดแจ้งที่ moradoklanna@gmail.com เรายินดีดำเนินการโดยเร็ว

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา (dict2) คำ อุ๊ย คำ ผั๋กบุ้ง หนอง เคียว เกี่ยว บุง แลง เข้าแลง ยามก๋องแลง ผัว ลูก บ่ บ่มี หัน ปี้น้อง คนเถ้า แก่ ใจ๋ดี
• Nititad AOA Official. (๒๕๕๘). อุ้ยคำ - จรัล มโนเพ็ชร [Official Music Video]. YouTube (เนื้อร้องในคำบรรยายวิดีโอ)
• The People. (๒๕๖๔, ๒๒ กรกฎาคม). ‘อุ้ยคำคนแก่ ท่าทางใจดี’ คือหญิงชราที่มีตัวตนอยู่จริงในความทรงจำของ ‘จรัล มโนเพ็ชร’
• บอน บอระเพ็ด. (๒๕๕๕, ๔ เมษายน). โฟล์คซองคำเมือง ชุดอมตะ “อุ๊ยคำ-สาวมอเตอร์ไซค์-พี่สาวครับ” เพลงดังอมตะของ “จรัล มโนเพ็ชร”. ผู้จัดการออนไลน์
• วิกิพีเดีย. จรัล มโนเพ็ชร (ใช้ตรวจรายชื่ออัลบั้มเบื้องต้น)