แมงสี่หูห้าตา: นิทานสัตว์ประหลาดกินถ่านไฟ ขี้เป็นคำ

แมงสี่หูห้าตา แมงฯสี่หูห้าตา (คำเมืองอ่านว่า แมงสี่หูห้าตา) คือ สัตว์ประหลาดในตำนานวัดพระธาตุดอยเขาควายแก้ว อำเภอเมือง จังหวัดเชียงราย ตัวดำอ้วนเหมือนหมี มีหูสองคู่ ตาห้าดวง กินถ่านไฟร้อน ๆ เป็นอาหาร แล้วขี้ออกมาเป็นทองคำ เป็นนิทานที่ผู้ใหญ่ทางเหนือเล่าให้ลูกหลานฟังสืบมา และยังซ่อน ปริศนาธรรม ไว้ในจำนวนหูและตาของมันด้วย

แมงสี่หูห้าตาหน้าตาเป็นอย่างไร

คำว่า แมง แมงฯ (คำเมืองอ่านว่า แมง) ในคำเมืองใช้เรียกแมงและแมลงรวมกัน แต่ในชื่อนี้หมายถึง "ตัวประหลาด" ส่วนชื่อที่เหลือก็บอกรูปร่างตรง ๆ คือ หู สี่ สี่ (คำเมืองอ่านว่า สี่) และตา ห้า ห้า (คำเมืองอ่านว่า ห้า)

พจนานุกรมบรรยายว่ามัน "ลักษณะเหมือน หมี หีมฯ สีดำตัวอ้วน มีหู ๒ คู่ ตา ๕ ดวง" คนเมืองเรียกคนหรือสัตว์อ้วนว่า ตุ้ย ตุ้ (คำเมืองอ่านว่า ตุ้ย) แมงสี่หูห้าตาจึงเป็นสัตว์ "ตุ้ย" ตัว ดำ ดำ ขนยาว บางสำนวนเล่าว่าดวงตาเป็นสี เขียว ขยฯว (กรุงเทพธุรกิจ, ๒๕๖๑)

ของกินของมันคือ ถ่าน ถ่านฯ (คำเมืองอ่านว่า ถ่าน) ที่ติด ไฟ ไฟ แดง ๆ และสิ่งที่ออกมาคือ คำ ฅำ (คำเมืองอ่านว่า คำ) ซึ่งคนเมืองหมายถึงทองคำ เด็ก ๆ ทางเหนือจึงจำกันง่าย ๆ ว่า "กิ๋นถ่านไฟ ขี้ ขี้ เป๋นคำ"

นิทานแมงสี่หูห้าตา: อ้ายทุกคตะผู้ยากจน

นิทานเรื่องนี้มีหลายสำนวน ที่เล่าข้างล่างนี้เดินเรื่องตามที่ กรุงเทพธุรกิจ (๒๕๖๑) เล่าไว้ และเติมรายละเอียดจากเพจ "หนูดี อยากรู้" (Blockdit, ๒๕๖๔) ซึ่งระบุว่าเล่าตามฉบับของวัด เราเล่าใหม่ด้วยสำนวนของเราเอง

ลูกกำพร้ากับคำสั่งเสียของพ่อ

กาลครั้งหนึ่ง ในเมืองชื่อ นครพันธุมติ มีครอบครัวยากจนสามพ่อแม่ลูก ลูกชายชื่อ อ้ายทุกคตะ แม่ตายไปตั้งแต่เขายังเล็ก สองพ่อลูกต้องเดิน ขอตาน ขํอฯทาฯนฯ (คำเมืองอ่านว่า ขอตาน คือขอทาน) ชีวิตมีแต่ความ ตุ๊กข์ ทุก์ขฯ (คำเมืองอ่านว่า ตุ๊กข์ คือทุกข์ ยากจน)

เมื่อโตขึ้น ป้อ พํอฯ (คำเมืองอ่านว่า ป้อ คือพ่อ) ฝากลูกไปรับจ้างเลี้ยงวัวควาย ต่อมาพ่อป่วยหนัก จึงสั่งเสียไว้ว่า เมื่อพ่อตาย ให้ ฝัง ฝังฯ ศพไว้ในป่า พออายุ ๑๗ ปี ให้ลากหัวกะโหลกของพ่อขึ้นดอยไปทางทิศตะวันตกเฉียงใต้ หัวกะโหลกไปติดที่ใด ให้ทำ แฮ้ว แร้วฯ (คำเมืองอ่านว่า แฮ้ว คือแร้วดักสัตว์) ไว้ตรงนั้น สัตว์ตัวใดติดแร้ว ให้เอามาเลี้ยงไว้

สัตว์ประหลาดในแร้ว

อ้ายทุกคตะทำตามที่พ่อสั่งทุกอย่าง หัวกะโหลกไปติดอยู่หน้าถ้ำแห่งหนึ่ง เขาจึงทำแร้วไว้ที่นั่น ไม่กี่วันต่อมา ก็พบสัตว์ประหลาดตัวดำ อ้วนเตี้ยเหมือนหมี มีสี่หูห้าตา ติดแร้วอยู่ เขาคิดว่าพ่อคงกลับมาเกิดเป็นสัตว์ตัวนี้ จึงพากลับบ้าน ทำ คอก ฅอฯก (คำเมืองอ่านว่า คอก) ซ่อนไว้ไม่ให้ใครเห็น แต่จะให้ข้าวให้น้ำเท่าไร มันก็ไม่ยอมกิน

ถ่านไฟกลายเป็นทองคำ

ตอนนั้นเป็นหน้าหนาว เย็นวันหนึ่งอ้ายทุกคตะ ดังไฟ ดังฯไฟ (คำเมืองอ่านว่า ดังไฟ คือก่อไฟ) เพื่อ หิงหนาว หิงฯหนฯาวฯ (คำเมืองอ่านว่า หิงหนาว คือผิงไฟแก้หนาว) ถ่านก้อนหนึ่งกระเด็นไปตรงหน้าแมงสี่หูห้าตา มันงับกินทันที เขาจึงเขี่ยถ่านให้มันกินอีก รุ่งเช้าก็พบว่ามันขี้ออกมาเป็นทองคำ

ตั้งแต่นั้นอ้ายทุกคตะก็ป้อนถ่านไฟให้มันทุกวัน แล้วเอาทองคำไปฝังไว้หลังบ้านจนเต็มไร่เต็มสวน แต่เขาก็ยังใช้ชีวิตเรียบ ๆ ทำงานเลี้ยงควายเหมือนเดิม

รางน้ำฝนทองคำ

วันหนึ่งพระราชาประกาศว่า ใครอยากได้พระธิดาผู้งดงามเป็นคู่ครอง ต้องสร้าง ฮาง รางฯ (คำเมืองอ่านว่า ฮาง คือราง) รับน้ำฝนทำด้วยทองคำ จากบ้านของตนมาถึงวัง ไม่มีใครทำได้ แต่อ้ายทุกคตะมีทอง จึงจ้างช่างสร้างรางทองคำยาวสุดลูกหูลูกตา พระราชาตามรางมาจนถึงบ้านของเขา แล้วจัดงานแต่งงานให้ อ้ายทุกคตะจึงกลายเป็น ลูกเขย ลูกเขิยฯ (คำเมืองอ่านว่า ลูกเขย) ของพระราชา

พระราชาผู้โลภ

พระราชาถามว่าได้ทองมาจากไหน เมื่อรู้ว่ามาจากแมงสี่หูห้าตา ก็อยากได้มันมาเป็นของตัวเอง นี่คือความ โลบ โล฿ปฯ (คำเมืองอ่านว่า โลบ คือโลภ) แมงสี่หูห้าตากลัวจึง หนี หีนฯ เข้าไปในถ้ำ พระราชาวิ่งตามเข้าไป ถ้ำก็ถล่มปิดปาก ขังพระราชาไว้ข้างใน

ในฉบับที่เล่ากันมา พระราชารอดออกมาได้ด้วยความช่วยเหลือของมเหสีองค์สุดท้อง (ตอนนี้มีรายละเอียดสำหรับผู้ใหญ่ เราจึงขอเล่าเพียงสั้น ๆ) กรุงเทพธุรกิจเล่าว่า พระราชาสำนึกผิดที่เกิดความโลภ จึงยกบ้านเมืองให้ลูกเขยปกครอง

ตอนจบ: กำเนิดวัดบนดอย

ตอนจบต่างกันไปตามสำนวน กรุงเทพธุรกิจเล่าว่าอ้ายทุกคตะทำถ้ำไว้ให้แมงสี่หูห้าตาอยู่บนดอยเขาควายแก้ว ส่วนเพจ "หนูดี อยากรู้" เล่าว่าอ้ายทุกคตะได้ครองเมืองในนาม พระยาธรรมมิกะราช และสร้างวัดบนยอด ดอย ดอฯย ที่มีถ้ำซึ่งแมงสี่หูห้าตาเคยติดแร้ว แล้วบรรจุพระบรมสารีริกธาตุไว้ในเจดีย์ กลายเป็นวัดพระธาตุดอยเขาควายแก้วทุกวันนี้

ปริศนาธรรม: สี่หูคือพรหมวิหาร ห้าตาคือศีล

พจนานุกรมมรดกล้านนาบันทึกไว้ว่า ตามตำนานแมงสี่หูห้าตาที่ ครูบาชัยยะวงศาพัฒนา วัดพระพุทธบาทห้วยต้ม อำเภอลี้ จังหวัดลำพูน เขียนขึ้น เรื่องนี้ "เป็นปริศนาแสดงถึงหลักธรรมทางพระพุทธศาสนา" คือหูสี่หูหมายถึง พรหมวิหาร ๔ และตาห้าดวงหมายถึง ศีล ๕ หรือที่คำเมืองเรียกว่า สีล สีลฯฯ (คำเมืองอ่านว่า สีล)

พจนานุกรมสรุปว่าเป็นคติ "ให้พึงรักษาและปฏิบัติตามหลักธรรมดังกล่าว" ส่วนในตัวนิทานเอง คนที่ได้ดีคืออ้ายทุกคตะผู้เชื่อฟังพ่อ ส่วนพระราชาต้องติดถ้ำเพราะความโลภ คนที่ ใจ๋ดี ไจดี (คำเมืองอ่านว่า ใจ๋ดี) จึงได้ทองคำ ส่วนคนโลภเกือบไม่ได้กลับบ้าน

แมงสี่หูห้าตาวันนี้: รูปปั้น ศาล และมาสคอต

วัดพระธาตุดอยเขาควายแก้วตั้งอยู่ในตำบลรอบเวียง อำเภอเมืองเชียงราย ข้างวิหารมี รูปปั้นแมงสี่หูห้าตาตัวใหญ่ ให้คนมาถ่ายรูป และมีศาลแมงสี่หูห้าตาตัวเล็กที่ผู้คนนำดอกไม้และถ่านมาถวาย (เชียงใหม่นิวส์, ๒๕๖๖)

ความเชื่อที่วัด The Thai Press (๒๕๖๓) เล่าว่า ผู้คนนิยมมากราบไหว้ขอพรแมงสี่หูห้าตาในช่วงค่ำ ด้วยความเชื่อว่าความทุกข์จะหายไปพร้อม ต๋าวันต๋กดิน ตาวันฯต฿กฯดินฯ (คำเมืองอ่านว่า ต๋าวันต๋กดิน คือดวงอาทิตย์ตกดิน) เชียงใหม่นิวส์ (๒๕๖๖) รายงานว่ามีผู้หอบกระสอบถ่านมาถวายแก้บน เพราะในนิทานแมงสี่หูห้าตาชอบกินถ่านไฟ

จากนิทานสู่มาสคอต แมงสี่หูห้าตาได้เป็นมาสคอตของการแข่งขันกีฬา "เจียงฮายเกมส์" ที่เชียงราย ในเดือนพฤศจิกายน พ.ศ. ๒๕๖๑ ผู้ออกแบบคือศิลปินเชียงรายชื่อ "ปอย" ซึ่งตั้งชื่อตัวการ์ตูนว่า "คำสุข" ตามชื่อของย่า และบอกว่าหมายถึงทองคำ ตรงกับความหมายของคำว่าคำในคำเมือง (กรุงเทพธุรกิจ, ๒๕๖๑) ส่วนวิทยาลัยอาชีวศึกษาเชียงรายก็ออกแบบตุ๊กตาผ้าฝ้ายทอมือรูปแมงสี่หูห้าตาเป็นของที่ระลึกของจังหวัด (นรเทพ โปธิเป็ง และคณะ, ๒๕๖๘)

คำเมืองจากนิทานแมงสี่หูห้าตา

คำเมืองที่พบในนิทานเรื่องนี้ เรียงตามลำดับเรื่อง ความหมายตามพจนานุกรม

สรุป

• แมงสี่หูห้าตา คือสัตว์ประหลาดในตำนานวัดพระธาตุดอยเขาควายแก้ว เชียงราย ตัวดำอ้วนเหมือนหมี มีสี่หู ห้าตา
• มันกินถ่านไฟ แล้วขี้ออกมาเป็น คำ ซึ่งในคำเมืองหมายถึงทองคำ
• นิทานเล่าถึง อ้ายทุกคตะ ลูกกำพร้าผู้เชื่อฟังพ่อ จนได้เป็นลูกเขยพระราชา ส่วนพระราชาผู้โลภต้องติดถ้ำ บางสำนวนเล่าว่ามันคือ พระอินทร์จำแลง
• พจนานุกรมบันทึกการตีความของ ครูบาชัยยะวงศาพัฒนา ว่าสี่หูคือพรหมวิหาร ๔ ห้าตาคือศีล ๕
• วันนี้แมงสี่หูห้าตายังอยู่ในวัด ในศาล และเคยเป็นมาสคอต "คำสุข" ของเจียงฮายเกมส์

อ่านความหมายเต็มได้ที่ แมงสี่หูห้าตา ในพจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านต่อเรื่องคำว่าแมงใน แมงคำเมือง หรือตำนานยักษ์ผู้พิทักษ์เชียงใหม่ใน ปู่แสะย่าแสะ

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: แมงสี่หูห้าตา · คำ · หิงหนาว · แฮ้ว
• ปิ่นอนงค์ ปานชื่น. (๒๕๖๑). แมง 4 หู 5 ตาในตำนาน สู่มาสคอตเจียงฮายเกมส์. กรุงเทพธุรกิจ
• หนูดี อยากรู้. (๒๕๖๔). เที่ยวพร้อมตำนานวัดดอยเขาควายแก้ว. Blockdit
• The Thai Press. (๒๕๖๓). วัดพระธาตุควายเขาแก้วเปิดตำนานพระอินทร์จำแลง "แมงสี่หู ห้าตา". The Thai Press
• เชียงใหม่นิวส์. (๒๕๖๖). คอหวยแห่ซื้อถ่านกระสอบแก้บน วัดพระธาตุดอยเขาควายแก้ว. เชียงใหม่นิวส์
• นรเทพ โปธิเป็ง และคณะ. (๒๕๖๘). การออกแบบตุ๊กตาผ้าฝ้ายทอมือรูปแบบสัตว์ในตำนานสี่หูห้าตา. วารสารวิจัยเส้นใย ผ้า และแฟชั่น ๕(๒)