ล้านนากับโลก: ประวัติศาสตร์มนุษย์ และที่ทางของล้านนา

ล้านนา ล้านฯนาฯ (คำเมืองอ่านว่า ล้านนา) ไม่ได้เกิดขึ้นในโลกที่ว่างเปล่า ปีที่พญามังรายสร้างเชียงใหม่ ทูตจีนคนหนึ่งกำลังเดินทางถึงเมืองพระนคร ปีที่ทัพพระเจ้าบุเรงนองได้เชียงใหม่ อังกฤษได้ราชินีองค์ใหม่ และปีที่เชียงแสนถูกชิงคืน นโปเลียนก็สวมมงกุฎเป็นจักรพรรดิ บทความ ล้านนากับโลก ชวนวางเรื่องของล้านนาลงบนเส้นเวลาเดียวกับประวัติศาสตร์มนุษย์ทั้งหมด แล้วดูว่าแผ่นดินของเราอยู่ตรงไหน

คำเมืองมีคำเรียกโลกที่มนุษย์อาศัยอยู่อย่างเรียบง่ายว่า เมืองคน เมิอฯงฅ฿นฯ (คำเมืองอ่านว่า เมืองคน) พจนานุกรมให้ความหมายว่า "มนุษยโลก ที่อยู่อาศัยของคน สัตว์" ส่วนดินแดนไกลออกไปเรียกว่า เมืองนอก เมิอฯงนอฯก (คำเมืองอ่านว่า เมืองนอก) คือ "ต่างประเทศ" บทความนี้คือเรื่องของเมืองคนทั้งใบ ที่มีล้านนาเป็นเส้นหนึ่งในนั้น

เราไม่ได้เทียบว่าใครยิ่งใหญ่กว่าใคร แต่เทียบ เวลา ว่าเรื่องไหนเกิดก่อนหลัง และเกิดพร้อมกันอย่างไร คำเมืองมีคำที่ใช้กับเรื่องนี้ได้พอดี คือ ป๋างเมื่อ ปางฯเมิ่อฯอ (คำเมืองอ่านว่า ป๋างเมื่อ) แปลว่า "เมื่อครั้ง ขณะที่" ทุกยุคในบทความจึงมีกล่อง ป๋างเมื่อ… (เวลาเดียวกัน) หนึ่งกล่อง ชี้ให้เห็นสองเรื่องที่เกิดในปีเดียวกันหรือใกล้กัน

เส้นเวลาด้านล่างคือหัวใจของบทความ แต่ละแถวคือดินแดนหรืออาณาจักรหนึ่ง แถวล้านนาอยู่บนสุดเสมอ ลากเส้นปีไปตรงไหนก็ได้ การ์ด ปีนี้ทั่วโลก จะบอกว่าในปีนั้นแต่ละที่กำลังเกิดอะไร กดปุ่ม 🎯 เพื่อดูเฉพาะอำนาจที่เคยเข้ามาหมายดินแดนล้านนา หรือกดหัวข้อ เวลาเดียวกัน เพื่อกระโดดไปยังปีที่น่าสนใจ

ถ้าอยากเห็นภาพรวมก่อนลงรายละเอียด ตารางนี้สรุปทั้ง ๑๐ ยุคไว้ในหน้าเดียว

ยุคที่ ๑ ก่อนประวัติศาสตร์: จากแอฟริกาถึงถ้ำผีแมน

ประวัติศาสตร์มนุษย์ยาวกว่าที่เรามักนึก ฟอสซิลที่ เจเบล อิรฮูด ประเทศโมร็อกโก ซึ่งมีรายงานใน ค.ศ. ๒๐๑๗ มีอายุราว ๓๐๐,๐๐๐ ปี เป็นหลักฐานของมนุษย์ Homo sapiens ที่เก่าที่สุดที่พบในตอนนี้ การกระจายครั้งใหญ่ของมนุษย์ออกจากแอฟริกาเกิดราว ๖๐,๐๐๐ ปีก่อน แม้จะมีกลุ่มเล็ก ๆ ออกไปก่อนหน้านั้น บางกลุ่มอาจเร็วถึงราว ๑๒๐,๐๐๐ ปีก่อน

ราว ๑๐,๐๐๐ ปีก่อน ค.ศ. หรือราว ๑๒,๐๐๐ ปีก่อน คนในเขต จันทร์เสี้ยวอันอุดม ทางตะวันออกกลางเริ่มปลูกพืชและเลี้ยงสัตว์ ต่อมาเกษตรกรรมเกิดขึ้นเองในอีกหลายภูมิภาค รวมทั้งจีน ราว ๓๒๐๐ ปีก่อน ค.ศ. ชาวสุเมเรียนในเมโสโปเตเมียเริ่มเขียน อักษรรูปลิ่ม บนแผ่นดินเหนียว และราว ๒๕๖๐ ปีก่อน ค.ศ. มหาพีระมิดของฟาโรห์คูฟูที่กีซาก็สร้างเสร็จ

ในแผ่นดินที่เป็นล้านนาวันนี้ ร่องรอยของคนเก่าแก่มากเช่นกัน ถ้ำผีแมน อำเภอปางมะผ้า จังหวัดแม่ฮ่องสอน มีร่องรอยของคนล่าสัตว์และหาของป่าที่อาศัยเป็นช่วง ๆ ราว ๑๒,๐๐๐–๗,๐๐๐ ปีก่อน ตามค่าเรดิโอคาร์บอน และงานศึกษารุ่นใหม่ยืนยันว่าคนใช้พื้นที่สูงแถบนี้มาตั้งแต่ปลายยุคน้ำแข็ง

ห่างออกไปทางอีสาน แหล่งโบราณคดี บ้านเชียง จังหวัดอุดรธานี เป็นชุมชนปลูกข้าว ทำเครื่องปั้นดินเผา และต่อมาหล่อสำริด อายุของสำริดบ้านเชียงยังถกเถียงกัน ผลการหาอายุให้ไว้ราว ๒๐๐๐ หรือราว ๑๐๐๐ ปีก่อน ค.ศ.

ตัวเลขเหล่านี้ใหญ่จนนึกภาพยาก ลองย่อเวลา ๓๐๐,๐๐๐ ปีของมนุษย์ให้เหลือ หนึ่งวัน การออกจากแอฟริกาครั้งใหญ่จะเกิดเมื่อเกือบ ๕ ชั่วโมงก่อนเที่ยงคืน การเริ่มเพาะปลูกราวหนึ่งชั่วโมงก่อนเที่ยงคืน ตัวอักษรแรกราว ๒๕ นาทีก่อนเที่ยงคืน และการสร้างเชียงใหม่ใน พ.ศ. ๑๘๓๙ (ค.ศ. ๑๒๙๖) เพียงราว ๓ นาทีครึ่ง ก่อนเที่ยงคืน ถ้านับล้านนาตั้งแต่สร้างเชียงราย (ค.ศ. ๑๒๖๒) ก็ราว ๓.๗ นาที ลองซูมดูด้วยตัวเองบนแถบเวลาที่วาดตามมาตราส่วนจริงด้านล่าง

อ่านต่อ: เมืองแป้ (คนรุ่นแรกในแอ่งแพร่) · แม่ฮ่องสอน

ยุคที่ ๒ โลกโบราณ: พระพุทธเจ้า พระเจ้าอโศก และเส้นทางสายไหม

ช่วงราว ๖๐๐ ปีก่อน ค.ศ. ถึง ค.ศ. ๕๐๐ อาณาจักรใหญ่เกิดขึ้นหลายมุมโลก พระเจ้าไซรัสมหาราชสถาปนา จักรวรรดิเปอร์เซีย ราว ๕๕๐ ปีก่อน ค.ศ. ชาวเอเธนส์สร้าง วิหารพาร์เธนอน ระหว่าง ๔๔๗–๔๓๒ ปีก่อน ค.ศ. รัฐฉินรวมจีนใน ๒๒๑ ปีก่อน ค.ศ. ตามด้วย ราชวงศ์ฮั่น (๒๐๖ ปีก่อน ค.ศ.–ค.ศ. ๒๒๐) ยุคที่เส้นทางสายไหมเชื่อมจีนกับเอเชียกลาง

ใน ๒๗ ปีก่อน ค.ศ. โรมก็เปลี่ยนจากสาธารณรัฐเป็นจักรวรรดิ จนจักรวรรดิโรมันตะวันตกสิ้นสุดใน ค.ศ. ๔๗๖ ส่วนฝั่งตะวันออก (ไบแซนไทน์) อยู่ต่ออีกเกือบพันปี

สำหรับคนล้านนา เรื่องสำคัญที่สุดของยุคนี้เกิดในอินเดีย พระพุทธเจ้า ทรงพระชนม์อยู่ในอินเดียตอนเหนือ ปีที่แน่นอนยังต่างกัน ตามคติดั้งเดิมคือราว ๕๖๓–๔๘๓ ปีก่อน ค.ศ. ส่วนนักวิชาการจำนวนมากให้ราว ๔๘๐–๔๐๐ ปีก่อน ค.ศ. ต่อมา พระเจ้าอโศก แห่งราชวงศ์โมริยะ (ครองราชย์ราว ๒๖๘–๒๓๒ ปีก่อน ค.ศ.) ทรงอุปถัมภ์พุทธศาสนาและส่งสมณทูตไปเผยแผ่ สถูปสาญจีเริ่มสร้างในสมัยของพระองค์ และราวศตวรรษที่ ๓ ก่อน ค.ศ. พุทธศาสนาก็ถึง ศรีลังกา ที่อนุราธปุระ

ใกล้บ้านเรากว่านั้น ฟูนัน เป็นรัฐค้าขายริมทะเลแถบปากแม่น้ำโขง ราวศตวรรษที่ ๑–๖ รับศาสนาและวัฒนธรรมจากอินเดีย ส่วนในอเมริกากลาง เมืองมายาอย่างติกัลรุ่งเรืองราว ค.ศ. ๒๕๐–๙๐๐ มีปิรามิด ปฏิทิน และอักษรของตนเอง และในอินเดียตอนเหนือ ราชวงศ์คุปตะ (ราว ค.ศ. ๓๒๐–๕๕๐) เป็นยุครุ่งเรืองของศิลปะ วรรณกรรม และคณิตศาสตร์

ในเส้นเวลาของเรา แถวล้านนาในยุคนี้ยังว่างอยู่ เพราะยังไม่มีเหตุการณ์ในแผ่นดินนี้ที่มีหลักฐานลงปีได้ชัด แต่ศาสนาที่จะเป็นหัวใจของล้านนาได้เริ่มเดินทางแล้ว พุทธศาสนาแบบที่ล้านนารับในศตวรรษที่ ๑๔ เรียกว่า ลังกาวงศ์ ตามชื่อศรีลังกา ดินแดนที่รับพุทธศาสนาจากอินเดียตั้งแต่ยุคนี้

ยุคที่ ๓ สหัสวรรษแรก: หริภุญชัย นครพระนคร และพุกาม

ระหว่าง ค.ศ. ๕๐๐–๑๒๐๐ โลกมีศูนย์กลางใหม่หลายแห่ง จักรพรรดิจัสติเนียนแห่งไบแซนไทน์สร้าง ฮาเจียโซเฟีย เสร็จใน ค.ศ. ๕๓๗ ราชวงศ์ถัง (ค.ศ. ๖๑๘–๙๐๗) ทำให้ฉางอานเป็นเมืองใหญ่ที่สุดแห่งหนึ่งของโลก ใน ค.ศ. ๖๒๒ ท่านศาสดามุฮัมมัดเดินทางจากมักกะฮ์ไปมะดีนะฮ์ ซึ่งนับเป็นปีที่ ๑ ของศักราชฮิจเราะห์ ซิลลารวมคาบสมุทรเกาหลีใน ค.ศ. ๖๖๘ ญี่ปุ่นตั้งเมืองหลวงถาวรแห่งแรกที่นาราใน ค.ศ. ๗๑๐ และในวันคริสต์มาส ค.ศ. ๘๐๐ ชาร์เลอมาญได้รับการสวมมงกุฎเป็นจักรพรรดิที่โรม

เพื่อนบ้านของเราก็ก่อร่างในยุคนี้ วัฒนธรรม ทวารวดี ของชาวมอญรุ่งเรืองในที่ราบภาคกลางของไทยราวศตวรรษที่ ๖–๑๑ ราว ค.ศ. ๘๐๒ พระเจ้าชัยวรมันที่ ๒ ประกาศตนเป็นจักรพรรดิ เป็นจุดเริ่มของ อาณาจักรพระนคร ซึ่งต่อมาในศตวรรษที่ ๑๒ พระเจ้าสุริยวรมันที่ ๒ สร้างนครวัด

ใน ค.ศ. ๑๐๑๐ ไดเวียดย้ายเมืองหลวงไปทังล็อง (ฮานอย) และใน ค.ศ. ๑๐๔๔ พระเจ้าอโนรธาขึ้นครอง พุกาม อุปถัมภ์พุทธศาสนาเถรวาท ส่วนที่ศรีลังกา พระเจ้าปรากรมพาหุที่ ๑ (ครองราชย์ ค.ศ. ๑๑๕๓–๑๑๘๖) ทำให้โปโลนนารุวะรุ่งเรือง และรวมคณะสงฆ์ศรีลังกา

ในลุ่มแม่น้ำปิง เมือง หริภุญชัย คือ หละปูน หลฯะพูร (คำเมืองอ่านว่า หละปูน) หรือลำพูนในปัจจุบัน ตามตำนานจามเทวีวงศ์และชินกาลมาลีปกรณ์ พระนางจามเทวี เสด็จจากละโว้มาครองหริภุญชัยราว ค.ศ. ๖๖๑ (พ.ศ. ๑๒๐๔) ผู้คนเป็นชาวมอญ ซึ่งคำเมืองเรียกบรรพบุรุษของมอญว่า เมง เมงฯ (คำเมืองอ่านว่า เมง)

ปีของพระนางมาจากตำนานที่เขียนขึ้นหลายร้อยปีต่อมา เฉลิมวุฒิ ต๊ะคามี (๒๕๖๔) ชี้ว่ายังไม่มีหลักฐานโบราณคดียืนยัน จึงควรอ่านเป็นเรื่องเล่าที่มีคุณค่า

อ่านต่อ: พระนางจามเทวี · หละปูน

ยุคที่ ๔ พายุมองโกล และกำเนิดล้านนา (ค.ศ. ๑๒๐๐–๑๓๔๙)

ศตวรรษที่ ๑๓ คือศตวรรษของ มองโกล ใน ค.ศ. ๑๒๐๖ เตมูจินได้รับการยกเป็น เจงกิสข่าน ผู้นำของชาวมองโกลทั้งปวง ใน ค.ศ. ๑๒๗๑ กุบไลข่านตั้ง ราชวงศ์หยวน ปกครองจีน และส่งทัพข้ามทะเลไปบุกญี่ปุ่นใน ค.ศ. ๑๒๗๔ และ ๑๒๘๑ ทั้งสองครั้งไม่สำเร็จ ส่วนหนึ่งเพราะพายุที่ชาวญี่ปุ่นเรียกว่า "กามิกาเซ่" (ลมเทพ)

ไกลออกไปทางตะวันตก พระเจ้าจอห์นแห่งอังกฤษประทับตรา มหากฎบัตรแมกนาคาร์ตา ใน ค.ศ. ๑๒๑๕ และราว ค.ศ. ๑๒๙๙ ออสมันที่ ๑ เริ่มก่อตั้งรัฐ ออตโตมัน ในอานาโตเลีย

พายุลูกนี้พัดมาใกล้แผ่นดินเรา ใน ค.ศ. ๑๒๕๓ กองทัพมองโกลของกุบไลพิชิต อาณาจักรต้าหลี่ ในยูนนาน อำนาจมองโกล-หยวนจึงอยู่ติดดินแดนของรัฐไทและพม่า และในเวลาไล่เลี่ยกัน ทางใต้ลงไป สุโขทัย ก็เป็นราชธานีของรัฐไทยในลุ่มน้ำยม

ในยุคเดียวกันนี้เอง พญามังราย มังฯรายฯ (คำเมืองอ่านว่า มังลาย) สร้างอาณาจักรล้านนา พจนานุกรมบันทึกว่าพระองค์สร้าง เจียงฮาย ชยฯงรายฯ (คำเมืองอ่านว่า เจียงฮาย) หรือเชียงราย ใน พ.ศ. ๑๘๐๕ (ค.ศ. ๑๒๖๒) แล้วลงมาได้หริภุญชัย แหล่งข้อมูลให้ปีต่างกัน ประเสริฐ ณ นคร ให้ ค.ศ. ๑๒๘๑ ส่วนชินกาลมาลีปกรณ์ให้ ค.ศ. ๑๒๙๒

จากนั้นพญามังรายสร้างเวียงกุมกามริมแม่น้ำปิงใน ค.ศ. ๑๒๘๖ ตามงานของมนวัธน์ พรหมรัตน์ (๒๕๖๘) และใน พ.ศ. ๑๘๓๙ (ค.ศ. ๑๒๙๖) ก็สร้าง เจียงใหม่ ชยฯงไห่มฯ (คำเมืองอ่านว่า เจียงใหม่) เป็นเมืองหลวง ซึ่งพจนานุกรมบันทึกว่าเป็นรัฐอิสระจนถึง พ.ศ. ๒๑๐๑

ล้านนาไม่ได้อยู่นอกสายตาของมหาอำนาจ 🎯 พงศาวดารราชวงศ์หยวนเรียกอาณาจักรนี้ว่า ปาไป่สีฟู่ (八百媳妇) ครั้งแรกเมื่อบันทึกสงครามใน ค.ศ. ๑๒๙๒ ตามที่พริษฐ์ ชิวารักษ์ (๒๕๖๖) รวบรวมไว้ ล้านนาจึงเกิดขึ้นท่ามกลางแรงกดดันของมองโกล-หยวนพอดี

ยุคนี้จบลงด้วยโรคร้าย กาฬโรค ระบาดทั่วยุโรประหว่าง ค.ศ. ๑๓๔๗–๑๓๕๑ คร่าชีวิตคนราวหนึ่งในสามถึงครึ่งหนึ่งของประชากร ขณะที่ฝั่งอเมริกา ชาวแอซเท็ก (เม็กซิกา) สร้างเมือง เตนอชติตลัน บนเกาะกลางทะเลสาบไปแล้วตั้งแต่ราว ค.ศ. ๑๓๒๕

อ่านต่อ: พญามังราย · เจียงฮาย · เจียงใหม่ · ล้านนา (ชื่อล้านนาในเอกสารจีน)

ยุคที่ ๕ ยุคทองล้านนา: ยุคแห่งตัวอักษรและคัมภีร์ (ค.ศ. ๑๓๕๐–๑๕๔๙)

ช่วงกลางศตวรรษที่ ๑๔ เพื่อนบ้านของล้านนาตั้งตัวพร้อมกัน กรุงศรีอยุธยา สถาปนาใน ค.ศ. ๑๓๕๑ (พ.ศ. ๑๘๙๓) และเป็นราชธานีของสยามกว่า ๔๐๐ ปี เจ้าฟ้างุ้มรวมเมืองลาวเป็นอาณาจักร ล้านช้าง ใน ค.ศ. ๑๓๕๓ และ 🎯 ใน ค.ศ. ๑๓๖๘ จูหยวนจางขับราชวงศ์หยวนออกจากจีนและตั้ง ราชวงศ์หมิง ซึ่งปกครองถึง ค.ศ. ๑๖๔๔

ราชสำนักหมิงเรียกล้านนาว่า ปาไป่ต้าเตี้ยน (ค.ศ. ๑๓๙๑) และระหว่าง ค.ศ. ๑๔๐๕–๑๔๓๓ แม่ทัพเรือ เจิ้งเหอ นำกองเรือหมิงเดินทาง ๗ ครั้ง ไปถึงเอเชียตะวันออกเฉียงใต้ อินเดีย อาหรับ และแอฟริกาตะวันออก

ในล้านนา ศาสนาและภาษาเขียนเฟื่องฟู ใน พ.ศ. ๑๙๑๒ (ค.ศ. ๑๓๖๙) พญากือนานิมนต์ พระสุมนเถระ จากสุโขทัยมาเผยแผ่พุทธศาสนาแบบลังกาวงศ์ และสร้างวัดสวนดอก หนึ่งปีต่อมา จารึกวัดพระยืน (พ.ศ. ๑๙๑๓) ซึ่งเป็นจารึกภาษาล้านนาที่เก่าที่สุดที่พบในตอนนี้ เรียกพญากือนาว่า "เจ้าท้าวสองแสนนา"

ต่อมา พระเจ้าติโลกราช ครองเชียงใหม่ราว พ.ศ. ๑๙๘๔–๒๐๓๐ (ค.ศ. ๑๔๔๑–๑๔๘๗ บางงานนับปีขึ้นครองราชย์เป็น ค.ศ. ๑๔๔๒) ทรงนำแพร่ (ค.ศ. ๑๔๔๓) และน่าน (ค.ศ. ๑๔๕๐) เข้ามาอยู่ในล้านนา และใน พ.ศ. ๒๐๒๐ (ค.ศ. ๑๔๗๗) โปรดให้สังคายนาพระไตรปิฎกที่วัดมหาโพธาราม หรือวัดเจ็ดยอด เชียงใหม่ (ภาพบนสุดของบทความ)

🎯 ในรัชสมัยเดียวกัน ค.ศ. ๑๔๗๙ กองทัพ ไดเวียด สมัยพระเจ้าเลถั่นตงบุกล้านช้าง บันทึกของราชสำนักหมิง (ค.ศ. ๑๔๘๐) ที่ Geoff Wade แปลไว้ รายงานว่าทัพนี้ยึดค่ายในลาวได้กว่า ๒๐ แห่ง และตั้งใจจะเลยไปทางแคว้น "ปาไป่" ซึ่งก็คือล้านนา ศึกครั้งนี้จะเล่าละเอียดในตอน ล้านนากับไดเวียด ของชุดนี้

ภาษาเขียนของล้านนาคือ ตั๋วเมือง ต฿วฯเมิอฯง (คำเมืองอ่านว่า ตั๋วเมือง) หรืออักษรธรรมล้านนา ซึ่งพระและนักปราชญ์จารลงบน ใบลาน ไบลานฯ (คำเมืองอ่านว่า ใบลาน) ระหว่าง ค.ศ. ๑๕๑๗–๑๕๒๘ พระรัตนปัญญาเถระ ก็รจนา ชินกาลมาลีปกรณ์ ตำนานพุทธศาสนาภาษาบาลีจนถึงล้านนา ที่นักประวัติศาสตร์ยังใช้จนทุกวันนี้

โลกฝั่งอื่นก็เปลี่ยนเร็ว ใน ค.ศ. ๑๔๕๓ สุลต่านเมห์เมตที่ ๒ ยึด คอนสแตนติโนเปิล สิ้นสุดจักรวรรดิไบแซนไทน์ ชาวอินคาสร้างมาชูปิกชูบนเทือกเขาแอนดีสราวกลางศตวรรษที่ ๑๕ เลโอนาร์โด ดา วินชี วาดภาพ อาหารค่ำมื้อสุดท้าย ราว ค.ศ. ๑๔๙๕–๑๔๙๘ และในช่วงเดียวกัน ยุโรปเริ่มออกทะเลไกล ค.ศ. ๑๔๙๒ คริสโตเฟอร์ โคลัมบัสขึ้นฝั่งที่หมู่เกาะในทะเลแคริบเบียน และ ค.ศ. ๑๔๙๘ วาสโก ดา กามา แล่นเรืออ้อมแอฟริกาถึงอินเดีย

ชื่อล้านนาเองก็ไปปรากฏบนแผนที่ยุโรป พริษฐ์ ชิวารักษ์ (๒๕๖๖) รวบรวมว่าแผนที่โลกของโจวานนี เลอาร์โด (ค.ศ. ๑๔๔๘) มีชื่อ Llana และลูกโลกของมาร์ติน เบไฮม์ ซึ่งทำที่เมืองนูเรมเบิร์กราว ค.ศ. ๑๔๙๒–๑๔๙๔ มีชื่อ Lanna ใน ค.ศ. ๑๕๑๑ โปรตุเกสยึดเมืองท่า มะละกา ศูนย์กลางการค้าเครื่องเทศของช่องแคบ ไม่นานหลังจากนั้น สเปนยึดเตนอชติตลัน (ค.ศ. ๑๕๒๑) บาบูร์ตั้ง จักรวรรดิโมกุล ในอินเดีย (ค.ศ. ๑๕๒๖) และปีซาร์โรเริ่มการพิชิตอินคา (ค.ศ. ๑๕๓๒)

อ่านต่อ: พญากือนา · พระเจ้าติโลกราช · ชินกาลมาลีปกรณ์ · ตั๋วเมืองคืออะไร · เมืองแป้ · เมืองน่าน

ยุคที่ ๖ ยุคสำรวจโลก และล้านนาสมัยพม่า (ค.ศ. ๑๕๕๐–๑๗๖๙)

ศตวรรษที่ ๑๖–๑๘ คือยุคที่เรือยุโรปเดินทางทั่วโลก ใน ค.ศ. ๑๖๐๐ อังกฤษตั้ง บริษัทอินเดียตะวันออก และใน ค.ศ. ๑๖๐๒ ชาวดัตช์ตั้งบริษัท VOC ซึ่งต่อมาครองการค้าเครื่องเทศในเอเชีย ในญี่ปุ่น ตระกูลโทกูงาวะเริ่มปกครองจากเอโดะใน ค.ศ. ๑๖๐๓ ในอินเดีย จักรพรรดิชาห์ชะฮานเริ่มสร้าง ทัชมาฮาล ราว ค.ศ. ๑๖๓๒ และใน ค.ศ. ๑๗๐๓ พระเจ้าปีเตอร์มหาราชสร้างเมืองเซนต์ปีเตอร์สเบิร์ก

ในล้านนา ชื่อ "ล้านนา" ที่มีไม้โทปรากฏชัดบน จารึกวัดเชียงสา (ค.ศ. ๑๕๕๓ บางแหล่งให้ ๑๕๕๔) ซึ่งบันทึกกษัตริย์ผู้ครองทั้งสองแผ่นดิน ล้านช้างและล้านนา ไม่กี่ปีต่อมา 🎯 ใน พ.ศ. ๒๑๐๑ (ค.ศ. ๑๕๕๘) กองทัพพระเจ้าบุเรงนองแห่งราชวงศ์ตองอูได้เชียงใหม่ ล้านนาเป็นประเทศราชของพม่า พระเมกุฏิยังครองเมืองในฐานะเมืองขึ้น และพระนางวิสุทธิเทวีครองเชียงใหม่ต่อระหว่าง ค.ศ. ๑๕๖๔–๑๕๗๘ หลังจากนั้นไม่พบหลักฐานว่าราชวงศ์มังรายมีบทบาททางการเมืองอีก

สองร้อยกว่าปีนี้ไม่ได้เป็นภาพเดียว 🎯 ราว ค.ศ. ๑๖๐๐ สมเด็จพระนเรศวรส่งพระเอกาทศรถขึ้นมาไกล่เกลี่ยข้อพิพาทในล้านนา 🎯 ในสมัยพระนารายณ์ อยุธยายึดเชียงใหม่ได้ช่วงสั้น ๆ (Wood ให้เดือนมีนาคม ค.ศ. ๑๖๖๒ ลัดดาวัลย์ว่าอยุธยาถือไว้ได้ถึง ค.ศ. ๑๖๖๓)

ราว ค.ศ. ๑๗๐๐–๑๗๐๑ ราชสำนักอังวะยกเจ้าเมืองเชียงแสนให้มีฐานะเท่าเจ้าเมืองเชียงใหม่ และระหว่าง ค.ศ. ๑๗๒๗–๑๗๖๓ เชียงใหม่เป็นอิสระจากพม่า ทางลำปาง หนานทิพย์ช้าง ขับขุนนางพม่าออกจากเมือง แหล่งข้อมูลให้ปีต่างกัน คือ ค.ศ. ๑๗๓๒ หรือ ๑๗๓๖

🎯 ใน ค.ศ. ๑๗๕๒ พระเจ้าอลองพญาตั้ง ราชวงศ์คองบอง รวมพม่าอีกครั้ง และใน ค.ศ. ๑๗๖๓ (พ.ศ. ๒๓๐๖) ก็ยึดเชียงใหม่คืน การปกครองเข้มงวดขึ้นและเกณฑ์คนล้านนาไปทำศึก จนใน ค.ศ. ๑๗๖๗ (พ.ศ. ๒๓๑๐) กองทัพคองบองยึดกรุงศรีอยุธยา Kirigaya ชี้ว่ากองทัพนี้มีทั้งไทใหญ่ ไทยวน ลาว และคนจากหัวเมืองเหนือของสยามเอง ไม่ใช่ทหารพม่าเท่านั้น

ลองเลื่อนดูทีละช่วงว่าใครถือเมืองไหนได้ในบทความ ล้านนาสมัยพม่าปกครอง ซึ่งเล่ายุคนี้ไว้ละเอียด

อ่านต่อ: ล้านนาสมัยพม่าปกครอง · ลำปาง เขลางค์นคร (หนานทิพย์ช้าง) · ล้านนา (จารึกวัดเชียงสา)

ยุคที่ ๗ ยุคปฏิวัติ และการฟื้นเมือง (ค.ศ. ๑๗๗๐–๑๘๔๙)

ปลายศตวรรษที่ ๑๘ โลกตะวันตกเปลี่ยนจากราก วันที่ ๔ กรกฎาคม ค.ศ. ๑๗๗๖ อาณานิคมอเมริกา ๑๓ แห่งประกาศอิสรภาพจากบริเตน ใน ค.ศ. ๑๗๘๙ ชาวปารีสบุกคุกบาสตีย์ การปฏิวัติฝรั่งเศสล้มระบอบเก่าและประกาศสิทธิมนุษยชนและพลเมือง ส่วนทางตะวันออก องเชียงสือขึ้นเป็นจักรพรรดิยาลอง ตั้งราชวงศ์เหงียนใน ค.ศ. ๑๘๐๒

ในล้านนา ใน พ.ศ. ๒๓๑๗ (ค.ศ. ๑๗๗๔) เจ้ากาวิละแห่งลำปางร่วมกับพระยาจ่าบ้านแห่งเชียงใหม่ลุกขึ้นต่อต้านพม่า และหันไปเข้ากับพระเจ้าตากสินแห่งกรุงธนบุรี คำเมืองเรียกการลุกขึ้นครั้งนั้นว่า ฟื้นม่าน ฟื้นฯม่านฯ (คำเมืองอ่านว่า ฟื้นม่าน) ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่า "เป็นขบถต่อพม่า, ดำเนินการที่จะทำให้เป็นอิสระต่อพม่า" แต่สงครามที่ยืดเยื้อทำให้เชียงใหม่แทบเป็นเมืองร้างราว ค.ศ. ๑๗๗๖–๑๗๙๖ ตามงานของพระอัมรินทร์และคณะ (๒๕๖๖)

🎯 ใน ค.ศ. ๑๗๘๒ รัชกาลที่ ๑ สถาปนากรุงรัตนโกสินทร์ และปีเดียวกันเจ้ากาวิละพาญาติลงไปเข้าเฝ้า ยุคฟื้นเมืองที่ตามมาคือยุคที่คำเมืองเรียกว่า เก๋บผั๋กใส่ซ้า เก๋บข้าใส่เมือง เกัปฯผักฯไส่ซ้าเกัปฯข้าไส่เมิอฯง (คำเมืองอ่านว่า เก๋บผั๋กใส่ซ้าเก๋บข้าใส่เมือง) คือการรวบรวมผู้คนเข้าเมืองเหมือนเก็บผักใส่ตะกร้า

พระเจ้ากาวิละเข้าตั้งเมืองเชียงใหม่อย่างมั่นคงใน พ.ศ. ๒๓๓๙ (ค.ศ. ๑๗๙๖) (แหล่งข้อมูลให้ปีเริ่มต่างกัน ค.ศ. ๑๗๘๐ ๑๗๘๒ หรือ ๑๗๙๖ ส่วนพจนานุกรมให้ พ.ศ. ๒๓๒๓) และได้รับสถาปนาเป็นพระเจ้าเชียงใหม่ใน ค.ศ. ๑๘๐๒ ชาวยองย้ายมาตั้งถิ่นฐานในลำพูนครั้งใหญ่ใน ค.ศ. ๑๘๐๕ และเชียงรายที่ร้างไปหลายสิบปีก็ตั้งขึ้นเป็นเมืองอีกครั้งใน ค.ศ. ๑๘๔๓

ระหว่างนั้น อังกฤษเริ่มขยับเข้ามาในเอเชีย ระหว่าง ค.ศ. ๑๘๒๔–๑๘๒๖ อังกฤษกับพม่าทำสงครามกันครั้งแรก พม่าเสียอัสสัม อาระกัน และตะนาวศรี และระหว่าง ค.ศ. ๑๘๓๙–๑๘๔๒ อังกฤษรบกับจีนในสงครามฝิ่นครั้งที่ ๑ จีนยกฮ่องกงให้อังกฤษ เพื่อนบ้านทั้งตะวันตกและเหนือของล้านนาจึงเริ่มรู้สึกแรงของจักรวรรดิใหม่

อ่านต่อ: พระเจ้ากาวิละ · หละปูน (ชาวยอง) · เจียงฮาย (เชียงแสนและเชียงรายตั้งใหม่) · คนไต

ยุคที่ ๘ ไม้สัก สนธิสัญญา และเจ้าอาณานิคม (ค.ศ. ๑๘๕๐–๑๙๐๙)

กลางศตวรรษที่ ๑๙ เป็นยุคของสนธิสัญญากับชาติตะวันตก ใน ค.ศ. ๑๘๕๕ สยามสมัยรัชกาลที่ ๔ ทำ สนธิสัญญาเบาว์ริง กับอังกฤษ เปิดการค้าเสรีและให้สิทธิสภาพนอกอาณาเขตแก่คนในบังคับอังกฤษ ใน ค.ศ. ๑๘๕๓ เรือรบของพลเรือจัตวาเพอร์รีแห่งสหรัฐฯ เข้าอ่าวเอโดะ บังคับให้ญี่ปุ่นเปิดประเทศในปีต่อมา และใน ค.ศ. ๑๘๖๘ การปฏิรูปเมจิก็เร่งให้ญี่ปุ่นทันสมัยตามแบบตะวันตก

ล้านนาเข้ามาอยู่ในเรื่องนี้ผ่าน ไม้สัก หรือ ไม้สั๋ก ไม้สักฯ (คำเมืองอ่านว่า ไม้สั๋ก) ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่าเป็น "ไม้ต้น ลำต้นเปลาตรง … เนื้อไม้แข็ง คงทน เหมาะสำหรับสร้างบ้านและทำเครื่องใช้" ปลายศตวรรษที่ ๑๙ บริษัทอังกฤษอย่างบอมเบย์เบอร์มาเข้ามาทำไม้สักในแพร่และล้านนา เงินรูปีอินเดีย หรือ เงินแถบ เข้ามากับการค้าไม้สัก และหมุนเวียนในล้านนาจนรถไฟมาถึง

ใน ค.ศ. ๑๘๙๐ สะพานแรกข้ามแม่น้ำปิงที่เชียงใหม่ คือ สะพานนวรัฐ ก็สร้างด้วยไม้สัก

🎯 ไม้สักทำให้ล้านนาอยู่กลางวงเจรจาของสองรัฐ สยามกับอังกฤษทำ สนธิสัญญาเชียงใหม่ฉบับแรก (ลงนามที่กัลกัตตา ๑๔ มกราคม ค.ศ. ๑๘๗๔ ซึ่งยังนับเป็น พ.ศ. ๒๔๑๖ ตามปฏิทินสมัยนั้น) เพื่อจัดการข้อพิพาทเรื่องสัมปทานป่าไม้ระหว่างคนในบังคับอังกฤษกับเจ้านายล้านนา จากนั้นสยามส่งข้าหลวงสามหัวเมืองมาดูแลเชียงใหม่ ลำพูน ลำปาง

ปีเดียวกันนั้น (พ.ศ. ๒๔๑๗) พระเจ้าอินทวิชยานนท์ตั้งแม่ฮ่องสอนขึ้นเป็นเมือง สนธิสัญญาเชียงใหม่ฉบับที่ ๒ (ค.ศ. ๑๘๘๓) ให้อังกฤษตั้งรองกงสุลที่เชียงใหม่ และต่อมา (ค.ศ. ๑๘๘๔–๑๘๘๕) อำนาจศาลที่เชียงใหม่ขยายไปถึงแพร่และน่าน

แล้วเพื่อนบ้านทั้งสองฝั่งก็เปลี่ยนไป 🎯 ใน ค.ศ. ๑๘๘๕ สงครามอังกฤษ–พม่าครั้งที่ ๓ จบลงด้วยการยึดมัณฑะเลย์ ราชวงศ์คองบองสิ้นสุด อังกฤษกลายเป็นเพื่อนบ้านทางตะวันตกของล้านนา 🎯 ใน ค.ศ. ๑๘๘๗ ฝรั่งเศสรวมโคชินจีน อันนัม ตังเกี๋ย และกัมพูชาเป็นสหภาพอินโดจีนฝรั่งเศส และ 🎯 ในเดือนกรกฎาคม ค.ศ. ๑๘๙๓ เรือรบฝรั่งเศสฝ่าเข้าปากน้ำเจ้าพระยา สนธิสัญญา ๓ ตุลาคม ๑๘๙๓ ให้สยามยกดินแดนฝั่งซ้ายแม่น้ำโขงแก่ฝรั่งเศส และห้ามสยามตั้งทหารในเขต ๒๕ กิโลเมตรฝั่งขวา

แผนที่ด้านล่างให้ลองเลื่อนดูทีละยุคว่าอำนาจใดบ้างที่เอื้อมเข้ามาถึงแผ่นดินล้านนา ตั้งแต่มองโกลในศตวรรษที่ ๑๓ ถึงอังกฤษและฝรั่งเศสในยุคสนธิสัญญา ค.ศ. ๑๘๙๓–๑๙๐๙ แผนที่เปิดที่ ค.ศ. ๑๘๘๕ กดย้อนกลับไปดูยุคก่อนหน้าได้ ลูกศรเป็นแผนภาพบอกทิศทาง ส่วนพื้นที่แรเงามีเฉพาะยุคอาณานิคมที่แหล่งข้อมูลบอกขอบเขตไว้ และเป็นขอบเขตโดยประมาณ ทุกช่วงบอกแหล่งที่มา

ใน พ.ศ. ๒๔๔๒ (ค.ศ. ๑๘๙๙) ฐานะประเทศราชสิ้นสุด หัวเมืองล้านนาเปลี่ยนเป็นมณฑลตะวันตกเฉียงเหนือ แล้วเป็น "มณฑลพายัพ" งานวิจัยใน พ.ศ. ๒๕๖๔ ในวารสารมนุษยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ชี้ว่าผลประโยชน์ไม้สักเป็นเหตุสำคัญ ส่วนที่แพร่ งานของชัยพงษ์ สำเนียง (ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร) เรียกเจ้าพิริยเทพวงษ์ว่าเจ้าหลวงองค์สุดท้ายของเมืองแพร่ การครองเมืองของท่านสิ้นสุดพร้อมเหตุการณ์ใน พ.ศ. ๒๔๔๕ (ค.ศ. ๑๙๐๒)

หลังวิกฤตการณ์ ค.ศ. ๑๘๙๓ ยังมีสนธิสัญญาตามมาอีก 🎯 สนธิสัญญากับฝรั่งเศส ค.ศ. ๑๙๐๔ ให้สยามยกดินแดนฝั่งขวาแม่น้ำโขงตรงข้ามหลวงพระบาง และสนธิสัญญา ค.ศ. ๑๙๐๗ ยกพระตะบอง เสียมราฐ และศรีโสภณ แลกกับตราดและด่านซ้าย 🎯 ส่วนสนธิสัญญากับอังกฤษ ค.ศ. ๑๙๐๙ โอนสิทธิเหนือไทรบุรี กลันตัน ตรังกานู และปะลิส ขณะที่อังกฤษเลิกสิทธิสภาพนอกอาณาเขตของคนในบังคับอังกฤษในสยาม

อ่านต่อ: เงินแถบ · เมืองแป้ (ยุคค้าไม้สัก) · เจียงใหม่ (ขัวเหล็ก) · แม่ฮ่องสอน · ล้านนา (จากประเทศราชสู่มณฑลพายัพ)

ยุคที่ ๙ ศตวรรษที่ ๒๐: รถไฟ สงคราม และมหาวิทยาลัย (ค.ศ. ๑๙๑๐–๑๙๘๙)

ศตวรรษที่ ๒๐ เริ่มด้วยสงครามใหญ่ สงครามโลกครั้งที่ ๑ (ค.ศ. ๑๙๑๔–๑๙๑๘) ซึ่งสหรัฐฯ เข้าร่วมใน ค.ศ. ๑๙๑๗ หลังสงครามโลกครั้งที่ ๒ อดีตอาณานิคมรอบตัวเราได้เอกราช อินเดียและปากีสถานใน ค.ศ. ๑๙๔๗ พม่าใน ค.ศ. ๑๙๔๘ ใน ค.ศ. ๑๙๔๙ มีการประกาศตั้งสาธารณรัฐประชาชนจีน ตามด้วยสงครามเกาหลี (ค.ศ. ๑๙๕๐–๑๙๕๓) ที่จบด้วยการสงบศึก จนวันที่ ๒๐ กรกฎาคม ค.ศ. ๑๙๖๙ มนุษย์ก็เดินบนดวงจันทร์เป็นครั้งแรก

ในล้านนา สิ่งที่เปลี่ยนชีวิตคนมากที่สุดคือ รถไฟ อุโมงค์ขุนตานระหว่างลำพูนกับลำปาง ยาว ๑,๓๕๒ เมตร สร้างเสร็จใน ค.ศ. ๑๙๑๘ และใน พ.ศ. ๒๔๖๔ (ค.ศ. ๑๙๒๑) รถไฟสายเหนือจาก เมืองกอก เมิอฯงกอฯก (คำเมืองอ่านว่า เมืองกอก) หรือกรุงเทพฯ ก็เดินรถถึงสถานีเชียงใหม่ สะพานนวรัฐก็สร้างใหม่เป็นเหล็ก เปิดใช้ ค.ศ. ๑๙๒๓ คนเมืองเรียกว่า "ขัวเหล็ก"

การปกครองก็เปลี่ยนตามประเทศ วันที่ ๒๔ มิถุนายน พ.ศ. ๒๔๗๕ (ค.ศ. ๑๙๓๒) คณะราษฎรเปลี่ยนการปกครองของสยามเป็นระบอบรัฐธรรมนูญ และใน พ.ศ. ๒๔๗๖ (ค.ศ. ๑๙๓๓) ระบบมณฑลถูกยกเลิกทั่วประเทศ จังหวัดในล้านนาขึ้นกับส่วนกลางโดยตรง ปีต่อ ๆ มา ครูบาศรีวิชัยนำศรัทธาชาวบ้านสร้าง ถนนขึ้นดอยสุเทพ เสร็จใน ค.ศ. ๑๙๓๕ ด้วยแรงงานชาวบ้านทั้งหมด

สงครามโลกครั้งที่ ๒ มาถึงภาคเหนือจริง วันที่ ๘ ธันวาคม ค.ศ. ๑๙๔๑ กองทัพญี่ปุ่นยกพลเข้าไทย ระหว่างสงครามมีทหารญี่ปุ่นประจำอยู่ในเชียงใหม่และภาคเหนือ งานวิจัยของศตนันท์ ปัญญาอินทร์ (๒๕๖๔) ในวารสาร HUSO ศึกษาเรื่องนี้จากคำบอกเล่าของคนเมืองเอง

ครึ่งหลังของศตวรรษ ล้านนาเริ่มศึกษาตัวเองอย่างจริงจัง มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ ก่อตั้งใน พ.ศ. ๒๕๐๗ (ค.ศ. ๑๙๖๔) นักวิชาการเริ่มตรวจเอกสารต้นฉบับล้านนาอย่างใกล้ชิด จนใน พ.ศ. ๒๕๓๐ (ค.ศ. ๑๙๘๗) คณะกรรมการชำระประวัติศาสตร์ไทย สำนักนายกรัฐมนตรี วินิจฉัยให้เขียนว่า ล้านนา มีไม้โท

ระหว่างนั้น พะเยาแยกจากเชียงรายเป็นจังหวัดใน พ.ศ. ๒๕๒๐ (ค.ศ. ๑๙๗๗) เป็นจังหวัดล้านนาที่ตั้งล่าสุด และโลกภายนอกก็ผ่านการสิ้นสุดสงครามเวียดนาม (ค.ศ. ๑๙๗๕) ไปจนถึงวันที่กำแพงเบอร์ลินถูกเปิด (๙ พฤศจิกายน ค.ศ. ๑๙๘๙)

อ่านต่อ: ล้านนา (ทำไมเขียนล้านนา ไม่ใช่ลานนา) · ครูบาศรีวิชัย · หละปูน (อุโมงค์ขุนตาน) · พะเยา · เจ้าดารารัศมี

ยุคที่ ๑๐ วันนี้: ล้านนาในโลกที่เชื่อมถึงกัน (ค.ศ. ๑๙๙๐ ถึงปัจจุบัน)

ต้นทศวรรษ ๑๙๙๐ โลกเปลี่ยนอีกครั้ง สหภาพโซเวียตสลายตัวเป็น ๑๕ ประเทศในเดือนธันวาคม ค.ศ. ๑๙๙๑ ทิม เบอร์เนิร์ส-ลี ที่เซิร์น สร้าง เวิลด์ไวด์เว็บ (ค.ศ. ๑๙๘๙–๑๙๙๑) และเปิดให้ทุกคนใช้ฟรีใน ค.ศ. ๑๙๙๓ และวันที่ ๑๑ มีนาคม ค.ศ. ๒๐๒๐ องค์การอนามัยโลกประกาศให้โควิด-๑๙ เป็นโรคระบาดใหญ่ทั่วโลก

มรดกของภูมิภาคเราก็ได้รับการยอมรับในระดับโลก ยูเนสโกขึ้นทะเบียนบ้านเชียงเป็นมรดกโลกใน ค.ศ. ๑๙๙๒ ประกาศให้ เชียงใหม่ เป็นเมืองสร้างสรรค์ด้านหัตถกรรมและศิลปะพื้นบ้านใน ค.ศ. ๒๐๑๗ และขึ้นทะเบียนพุกามเป็นมรดกโลกใน ค.ศ. ๒๐๑๙

วันนี้คำว่าอาณาจักรไม่มีแล้ว แต่พจนานุกรมยังให้ความหมายปัจจุบันของล้านนาว่าคือ ๘ จังหวัดภาคเหนือตอนบน คนในภูมิภาคนี้เรียกตัวเองว่า คนเมือง ฅ฿นฯล้านฯนาฯ (คำเมืองอ่านว่า คนเมือง) และพูด กำเมือง คำฯเมิอฯง (คำเมืองอ่านว่า กำเมือง) ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่า "ราชการไทยเรียก ภาษาถิ่นภาคพายัพ หรือ ภาษาไทยถิ่นเหนือ"

ในโลกที่ทุกอย่างเชื่อมถึงกัน ภาษาและตัวอักษรที่เคยอยู่แต่ในใบลานจึงเดินทางได้ไกลกว่าที่เคย รวมทั้งบนหน้าเว็บที่คุณกำลังอ่านอยู่นี้

อ่านต่อ: ๘ จังหวัดล้านนา · เมืองในล้านนา · ตั๋วเมืองคืออะไร

เข้าใจผิดบ่อย: เทียบเวลา ไม่ใช่เทียบความยิ่งใหญ่

"ล้านนาอยู่ไกล ไม่เกี่ยวกับโลกภายนอก"

หลักฐานบอกตรงข้าม พงศาวดารหยวนบันทึกชื่อล้านนาตั้งแต่ ค.ศ. ๑๒๙๒ ราชสำนักหมิงก็เรียกชื่อนี้ (ค.ศ. ๑๓๙๑) ชื่อล้านนาไปอยู่บนแผนที่และลูกโลกในยุโรปตั้งแต่ศตวรรษที่ ๑๕ คนของบริษัทอินเดียตะวันออกขึ้นมาค้าถึงเชียงใหม่ราว ค.ศ. ๑๖๑๒ และพุทธศาสนาแบบลังกาวงศ์ที่พระสุมนเถระนำมา ก็มีชื่อตามศรีลังกา ล้านนาเป็นส่วนหนึ่งของเครือข่ายการค้า ศาสนา และการเมืองของภูมิภาคมาตลอด

"ปีในตำนาน คือปีในประวัติศาสตร์"

ปีอย่าง ค.ศ. ๖๖๑ ของพระนางจามเทวี มาจากตำนานที่เขียนขึ้นหลายร้อยปีหลังเหตุการณ์ เป็นเรื่องเล่าที่มีคุณค่าและบอกว่าคนรุ่นหลังเข้าใจอดีตของตนอย่างไร แต่ยังไม่มีหลักฐานโบราณคดียืนยัน ในเส้นเวลาของเรา เหตุการณ์แบบนี้จึงติดป้าย ตามตำนาน เสมอ

"เกิดปีเดียวกัน แปลว่าเกี่ยวข้องกัน"

กล่อง ป๋างเมื่อ ในบทความนี้ไม่ได้บอกว่าเหตุการณ์สองเรื่องเป็นเหตุเป็นผลกัน นโปเลียนไม่ได้รู้จักเชียงแสน และกูเทนแบร์กไม่ได้รู้เรื่องสังคายนาที่วัดเจ็ดยอด การวางคู่กันช่วยให้เรานึกภาพว่าในปีนั้นโลกกว้างแค่ไหน มีบางคู่เท่านั้นที่เชื่อมกันจริง เช่น มองโกลกับเมืองไทในยูนนาน หรืออังกฤษกับไม้สักล้านนา

"อาณาจักรนี้ยิ่งใหญ่กว่า เพราะเกิดก่อนหรือกว้างกว่า"

บทความนี้เทียบ เวลา ไม่ได้จัดอันดับว่าอาณาจักรใดยิ่งใหญ่กว่ากัน ทุกแผ่นดินมีเรื่องของตัวเอง และอำนาจที่เอื้อมมาถึงล้านนา (🎯) ก็เป็นเพียงข้อเท็จจริงทางประวัติศาสตร์ว่าใครเคยแผ่อำนาจมาถึงที่ใด ไม่ใช่การบอกว่าใครดีหรือร้าย

ลองเรียงเหตุการณ์ และทดสอบตัวเอง

อ่านจบแล้ว ลองลากการ์ดเหตุการณ์ให้เรียงตามเวลา (บนมือถือแตะสองใบเพื่อสลับที่) แล้วกดตรวจ เกมจะเฉลยปีจริงและแสดงช่องว่างระหว่างเหตุการณ์บนแถบเวลา ลองหลายรอบได้ แต่ละรอบสุ่มเหตุการณ์ใหม่

แล้วทดสอบความเข้าใจกับคำถามด้านล่าง ทุกข้อเฉลยพร้อมที่มา

ชุดล้านนากับโลก

บทความนี้เป็นบทความหลักของชุด ล้านนากับโลก แต่ละตอนจะพาไปดูความสัมพันธ์ระหว่างล้านนากับดินแดนหนึ่งอย่างละเอียด

สรุป

• ล้านนากับโลก วางเรื่องของล้านนาบนเส้นเวลาเดียวกับประวัติศาสตร์มนุษย์ ถ้าย่อ ๓๐๐,๐๐๐ ปีให้เป็นหนึ่งวัน เชียงใหม่เกิดเมื่อราว ๓ นาทีครึ่งก่อนเที่ยงคืน
• ล้านนาเกิดท่ามกลางพายุมองโกล (ต้าหลี่ ค.ศ. ๑๒๕๓ เชียงราย ๑๒๖๒ เชียงใหม่ ๑๒๙๖) และถูกบันทึกในเอกสารจีนและแผนที่ยุโรปตั้งแต่ศตวรรษที่ ๑๓–๑๕
• ยุคทองของล้านนา (สังคายนา ค.ศ. ๑๔๗๗) อยู่ในชั่วอายุคนเดียวกับอักษรฮันกึลและแท่นพิมพ์กูเทนแบร์ก
• อำนาจที่เอื้อมมาถึงล้านนามีทั้งมองโกล หมิง พม่า สยาม อังกฤษ และฝรั่งเศส ยุคเจ้าอาณานิคมรอบล้านนาจบด้วยสนธิสัญญากับฝรั่งเศสและอังกฤษ ค.ศ. ๑๘๙๓–๑๙๐๙
• ปีจากตำนานติดป้ายเสมอ ปีที่แหล่งข้อมูลไม่ตรงกันบอกทั้งสองแหล่ง และการเทียบปีไม่ใช่การจัดอันดับความยิ่งใหญ่

ค้นคำว่า เมืองคน และ ป๋างเมื่อ ได้ในพจนานุกรมมรดกล้านนา แล้วอ่านเรื่องของล้านนาทั้ง ๗๐๐ ปีต่อที่ ล้านนา

📚 อ่านต่อในชุดเดียวกัน: ล้านนา: ชื่อนี้มาจากไหน และ ๗๐๐ ปีของแผ่นดินล้านนา · ล้านนาสมัยพม่าปกครอง · เมืองในล้านนา

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา: เมืองคน · ป๋างเมื่อ · ล้านนา · ฟื้นม่าน · ไม้สัก
• บทความของมรดกล้านนาที่เป็นที่มาของเหตุการณ์ในล้านนา (แต่ละบทความมีแหล่งอ้างอิงของตนเอง): ล้านนา · ล้านนาสมัยพม่าปกครอง · พญามังราย · พระเจ้าติโลกราช · พระเจ้ากาวิละ · พระนางจามเทวี · หละปูน · เจียงใหม่ · เจียงฮาย · ลำปาง เขลางค์นคร · เมืองแป้ · เกจิล้านนา
• ยุคที่ ๑ (ก่อนประวัติศาสตร์ถึงอารยธรรมแรก): Hublin et al. 2017, Nature · Max Planck Institute for Evolutionary Anthropology (press release 2017) · Max Planck Institute for the Science of Human History (2017) · University of Hawaiʻi News (2017) · Britannica: Stone Age: Neolithic · National Geographic Education: The Development of Agriculture · Asian Perspectives 31(1), University of Hawaiʻi ScholarSpace · Re-evaluating Pleistocene–Holocene occupation of cave sites in north-west Thailand (University of Washington, Antiquity 2021) · Britannica: Cuneiform · The Met: The Origins of Writing (Heilbrunn Timeline) · Britannica: Pyramids of Giza · UNESCO World Heritage: Memphis and its Necropolis · UNESCO World Heritage: Ban Chiang Archaeological Site · Penn Museum: Ban Chiang Project
• ยุคที่ ๒ (โลกโบราณ): Britannica: Cyrus the Great · UNESCO World Heritage: Pasargadae · Britannica: Buddha · UNESCO World Heritage: Lumbini, the Birthplace of the Lord Buddha · Britannica: Parthenon · UNESCO World Heritage: Acropolis, Athens · Britannica: Ashoka · UNESCO World Heritage: Buddhist Monuments at Sanchi · Britannica: Anuradhapura · UNESCO World Heritage: Sacred City of Anuradhapura · Britannica: Shihuangdi · UNESCO World Heritage: Mausoleum of the First Qin Emperor · Britannica: Han dynasty · The Met: Han Dynasty (Heilbrunn Timeline) · Britannica: Augustus · World History Encyclopedia: Augustus · Britannica: Funan · The Met: Lost Kingdoms, Hindu-Buddhist Sculpture of Early Southeast Asia (2014) · Britannica: Maya · UNESCO World Heritage: Tikal National Park · Britannica: Gupta dynasty · World History Encyclopedia: Gupta Empire · Britannica: Romulus Augustulus · World History Encyclopedia: Fall of the Western Roman Empire
• ยุคที่ ๓ (สหัสวรรษแรก): Britannica: Hagia Sophia · UNESCO World Heritage: Historic Areas of Istanbul · Britannica: Dvaravati · Britannica: Tang dynasty · The Met: Tang Dynasty (Heilbrunn Timeline) · Britannica: Hijrah · The Met: The Birth of Islam (Heilbrunn Timeline) · เฉลิมวุฒิ ต๊ะคามี 2564, จามเทวี: ตัวตนและอุดมคติ (ThaiJO) · Britannica: Silla · UNESCO World Heritage: Gyeongju Historic Areas · Britannica: Nara period · UNESCO World Heritage: Historic Monuments of Ancient Nara · Britannica: Charlemagne · UNESCO World Heritage: Aachen Cathedral · Britannica: Angkor · UNESCO World Heritage: Angkor · Britannica: Vladimir I · UNESCO World Heritage: Kyiv: Saint-Sophia Cathedral · Britannica: Hanoi · UNESCO World Heritage: Central Sector of the Imperial Citadel of Thang Long – Hanoi · Britannica: Anawrahta · UNESCO World Heritage: Bagan · Britannica: Battle of Hastings · UNESCO World Heritage: Tower of London · Britannica: Polonnaruwa · UNESCO World Heritage: Ancient City of Polonnaruwa
• ยุคที่ ๔ (พายุมองโกล และกำเนิดล้านนา): Britannica: Genghis Khan · Columbia University, Asia for Educators: The Mongols in World History · Britannica: Magna Carta · The National Archives (UK): Magna Carta 1214–1225 · Britannica: Sukhothai kingdom · UNESCO World Heritage: Historic Town of Sukhothai and Associated Historic Towns · Britannica: Yunnan · Daniels 2018, The Mongol-Yuan in Yunnan and Proto-Tai/Tai Polities, Journal of the Siam Society (ThaiJO) · จรูญ แดนนาเลิศ และประยูร อิมิวัตร 2561 (ThaiJO) · Britannica: Yuan dynasty · The Met: The Yuan Dynasty (Heilbrunn Timeline) · Britannica: Kamikaze of 1274 and 1281 · Bowdoin College: Mongol Invasions of Japan, 1274 and 1281 · ประเสริฐ ณ นคร (ศิลปวัฒนธรรม) · มนวัธน์ พรหมรัตน์ 2568, วารสารมหาวิทยาลัยพายัพ (ThaiJO) · พริษฐ์ ชิวารักษ์ 2566, วารสารประวัติศาสตร์ธรรมศาสตร์ (ThaiJO) · Britannica: Marco Polo · Columbia University, Asia for Educators: Marco Polo · Yale University, eHRAF World Cultures: Zhou Daguan · Angkor Database: Zhou Daguan's Customs of Cambodia · Britannica: Osman I · UNESCO World Heritage: Bursa and Cumalıkızık: the Birth of the Ottoman Empire · Britannica: Tenochtitlan · UNESCO World Heritage: Historic Centre of Mexico City and Xochimilco · Britannica: Black Death · World History Encyclopedia: Black Death
• ยุคที่ ๕ (ยุคทองล้านนา): Britannica: Ayutthaya · UNESCO World Heritage: Historic City of Ayutthaya · Britannica: Lan Xang · UNESCO World Heritage: Town of Luang Prabang · Britannica: Ming dynasty · The Met: Ming Dynasty (Heilbrunn Timeline) · Britannica: Zheng He · Columbia University, Asia for Educators: The Ming voyages · วรรณิดา ธีระทัศนานันต์ และ หลี่ ฉ้านซง 2568 (ThaiJO) · Britannica: Hangul · UNESCO Memory of the World: Hunmin Chongum Manuscript · Britannica: Machu Picchu · UNESCO World Heritage: Historic Sanctuary of Machu Picchu · Britannica: Fall of Constantinople · Britannica: Johannes Gutenberg · Library of Congress: The Gutenberg Bible · Britannica: Laos: history · Geoff Wade, Southeast Asia in the Ming Shi-lu (NUS): Cheng-hua 16/8/7, 1480 · Geoff Wade, Southeast Asia in the Ming Shi-lu (NUS): Cheng-hua 16/12/21, 1480 · University of Oxford, Cabinet: Martin Behaim's globe, 1492 · Britannica: Christopher Columbus · UNESCO World Heritage: Colonial City of Santo Domingo · Britannica: Last Supper · UNESCO World Heritage: Church and Dominican Convent of Santa Maria delle Grazie with "The Last Supper" · Britannica: Vasco da Gama · UNESCO World Heritage: Monastery of the Hieronymites and Tower of Belém in Lisbon · Britannica: Safavid dynasty · UNESCO World Heritage: Meidan Emam, Esfahan · Britannica: Melaka · UNESCO World Heritage: Melaka and George Town, Historic Cities of the Straits of Malacca · Britannica: Hernán Cortés · Britannica: Mughal dynasty · The Met: The Art of the Mughals before 1600 (Heilbrunn Timeline) · Britannica: Francisco Pizarro · UNESCO World Heritage: City of Cuzco
• ยุคที่ ๖ (ยุคสำรวจโลก และล้านนาสมัยพม่า): ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร: จารึกวัดเชียงสา · Britannica: Bayinnaung · ลัดดาวัลย์ แซ่เซียว 2537, วิทยานิพนธ์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่ · Britannica: Elizabeth I · The Royal Family: Elizabeth I · Britannica: East India Company · World History Encyclopedia: East India Company · W.A.R. Wood 1926, A History of Siam (Vajirayana) · Britannica: Dutch East India Company · UNESCO Memory of the World: Archives of the Dutch East India Company · Britannica: Tokugawa period · UNESCO World Heritage: Shrines and Temples of Nikko · Kirigaya 2015, Journal of the Siam Society 103 · Britannica: Taj Mahal · UNESCO World Heritage: Taj Mahal · ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร: เมืองเชียงแสน · Britannica: Saint Petersburg · UNESCO World Heritage: Historic Centre of Saint Petersburg · ศิลปวัฒนธรรม: สภาพหลังพม่ายึดล้านนา (อ้าง สรัสวดี อ๋องสกุล) · ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร: วัดพระธาตุลำปางหลวง · สำนักงานพาณิชย์จังหวัดลำปาง · Britannica: Alaungpaya
• ยุคที่ ๗ (ยุคปฏิวัติ และการฟื้นเมือง): สำราญ ผลดี 2562, วารสารศิลปศาสตร์ ม.มหิดล (ThaiJO) · พระอัมรินทร์ สนฺติธมฺโม และคณะ 2566, วารสารธรรมธารา · Britannica: Declaration of Independence · US National Archives: The Declaration of Independence · Britannica: Bangkok · Britannica: French Revolution · Conseil constitutionnel: Declaration of the Rights of Man and of the Citizen of 1789 · Britannica: Gia Long · UNESCO World Heritage: Complex of Hué Monuments · สำนักงานคลังจังหวัดเชียงราย (ข้อมูลจังหวัด) · Britannica: Napoleon I · World History Encyclopedia: Napoleon Bonaparte · เบญจวรรณ พลประเสริฐ 2561, วารสารมนุษยศาสตร์ มช. (ThaiJO) · Britannica: Anglo-Burmese Wars · National Army Museum: First Burma War · Britannica: Opium Wars · National Army Museum: First Opium War
• ยุคที่ ๘ (แรงกดดันจากเจ้าอาณานิคม): Britannica: Matthew C. Perry · US Office of the Historian: The United States and the Opening to Japan, 1853 · Britannica: Bowring Treaty · UK Parliament treaty records: Siam, 18 April 1855 · Britannica: Meiji Restoration · Columbia University, Asia for Educators: The Meiji Restoration · Teak: Imperialism and the Role of Britain in Siamese–Lanna Relations before 1899, วารสารมนุษยศาสตร์ มช. 2564 · Journal of the Siam Society: teak concessions and the Chiang Mai treaties · National Army Museum: Third Burma War · ไทยพีบีเอส 2563: เรือนไม้สักเมืองแพร่ · Britannica: Indochinese Union · US Office of the Historian: Vietnam · สุทธิศักดิ์ แสวงศักดิ์ 2562, วิทยานิพนธ์ มศว · US Office of the Historian: Foreign Relations of the United States 1893 · Journal of History (ThaiJO): the 1893 crisis · SOAS Research Online · ชัยพงษ์ สำเนียง, ศูนย์มานุษยวิทยาสิรินธร · International Court of Justice: Counter-Memorial of Thailand, Temple of Preah Vihear · Journal of Asian Studies: The Treaty of March 23, 1907 between France and Siam · SOAS: thesis record on the Anglo-Siamese Treaty of 1909 · European Proceedings: Anglo-Siamese Treaty of 1909 and Kelantan
• ยุคที่ ๙ (ศตวรรษที่ ๒๐): Britannica: World War I · US Office of the Historian: U.S. Entry into World War I · เดลินิวส์ 2566: อุโมงค์ขุนตาน · อภิญญา นนท์นาท 2564, วารสารเมืองโบราณ: รถม้าลำปาง · Britannica: Promoters Revolution · ศิลปวัฒนธรรม: เชียงใหม่และเจ้านายฝ่ายเหนือกับการปฏิวัติ 2475 · Pisith Nasee 2018, Southeast Asian Studies (Kyoto) · Britannica: World War II · ศตนันท์ ปัญญาอินทร์ 2564, คนเมืองเชียงใหม่กับทหารญี่ปุ่นในสงครามโลกครั้งที่ 2, วารสาร HUSO (ThaiJO) · ความสัมพันธ์ระหว่างชาวญี่ปุ่นและชาวไทยในเชียงใหม่ช่วงก่อนและระหว่างสงครามโลกครั้งที่สอง, วารสารอินทนิลทักษิณสาร 2560 (ThaiJO) · Britannica: Partition of India · The Open University, Making Britain: 1947 Independence and Partition · Britannica: Myanmar · US Office of the Historian: Burma country history · Britannica: Mao Zedong · US Office of the Historian: The Chinese Revolution of 1949 · Britannica: Korean War · US Office of the Historian: Korean War and Japan's Recovery · Britannica: Apollo 11 · NASA: Apollo 11 · Britannica: Vietnam War · ราชกิจจานุเบกษา: พระราชบัญญัติตั้งจังหวัดพะเยา พ.ศ. 2520 · Britannica: Berlin Wall · US Office of the Historian: The Collapse of the Soviet Union
• ยุคที่ ๑๐ (วันนี้): Britannica: Collapse of the Soviet Union · CERN (2023): 30 years of a free and open Web · CERN: The World Wide Web project (the first website) · UNESCO Creative Cities Network: Chiang Mai City · UNESCO (2017): 64 cities join the UNESCO Creative Cities Network · Britannica: Pagan · World Health Organization: WHO Director-General's opening remarks, 11 March 2020 · Britannica: COVID-19 pandemic
• ภาพประกอบจาก Wikimedia Commons ตามเครดิตใต้ภาพ