มะเมี๊ยะ: เรียนคำเมืองจากเพลงของจรัล มโนเพ็ชร

เพลงมะเมี๊ยะ เป็นเพลงโฟล์คซองคำเมืองที่ จรัล มโนเพ็ชร เขียนคำร้องและทำนอง แล้ว สุนทรี เวชานนท์ ขับร้องจนคนทั่วประเทศรู้จัก เพลงเล่าถึงหญิงสาวชาวพม่ากับเจ้าชายจากเชียงใหม่ ในบทเพลงมีคำเมืองที่ใช้ในชีวิตจริงอยู่มาก ทั้ง ฮัก รักฯ (คำเมืองอ่านว่า ฮัก) ไผ ไผ (อ่านว่า ไผ) และ ป้อจาย พํอฯชายฯ (อ่านว่า ป้อจาย) บทความนี้จึงอ่านเพลงเป็นบทเรียนภาษา แล้วแยกให้ชัดว่า "เนื้อเพลงบอกอะไร" กับ "แหล่งต่าง ๆ เล่าเรื่องจริงว่าอย่างไร"

บทความนี้เป็นตอนหนึ่งของชุด เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม เพลงยังมีลิขสิทธิ์ เราจึงยกเนื้อร้องมาเพียงวรรคสั้น ๆ เท่าที่ใช้อธิบาย แล้วชวนไปฟังเพลงเต็มจากช่องทางการ ส่วนเรื่องของเจ้าน้อยศุขเกษมเล่าด้วยความเคารพต่อเจ้านายฝ่ายเหนือและตระกูล ณ เชียงใหม่ โดยบอกที่มาของข้อมูลทุกจุด

ฟังเพลงก่อน

เพลงมะเมี๊ยะอยู่ในอัลบั้ม โฟล์คซองคำเมือง ลูกข้าวนึ่ง (พ.ศ. ๒๕๒๔) เป็นเพลงลำดับที่ ๑๐ ตามรายชื่อผลงานในวิกิพีเดีย ซึ่งตรงกับตารางอัลบั้มในงานวิจัยของ เอื้อมพร ทิพย์เดช และสิริวรรณ นันทจันทูล (๒๕๖๖) บทความของ LANNER (ธันยชนก อินทะรังษี, ๒๕๖๗) ระบุว่าบันทึกเสียงในปี ๒๕๒๔ โดยจรัลเป็นผู้เขียนคำร้องและทำนอง ส่วนวิกิพีเดียหน้าเรื่องมะเมียะระบุปี ๒๕๒๐ ซึ่งไม่ตรงกับแหล่งอื่น เราจึงใช้ปี ๒๕๒๔ ตามรายชื่ออัลบั้ม

▶

เป็นวิดีโอจากช่อง Nititad AOA Official ซึ่งเผยแพร่ผลงานของจรัลและสุนทรี ลองฟังหนึ่งรอบก่อน แล้วค่อยอ่านคำอธิบายข้างล่าง

เรื่องในเพลง เล่าสั้น ๆ

เพลงเปิดด้วยเสียงเล่าเรื่องแบบพูด บอกว่าเรื่องนี้เกิดมานานหลายสิบปีแล้ว เจ้าน้อยศุขเกษมอายุสิบห้าปี เจ้าพ่อส่งไปเรียนหนังสือที่เมืองมะละแหม่ง จากนั้นจึงเข้าสู่ทำนองเพลง เล่าว่ามะเมี๊ยะเป็นแม่ค้าชาวพม่า งดงามจนมีหนุ่มมาหลงรัก แต่เธอมอบใจให้เจ้าน้อยผู้เป็นลูกของเจ้านายเมืองเชียงใหม่ เมื่อเจ้าชายเรียนจบต้องจากเธอกลับบ้านเมือง เธอปลอมตัวเป็นชายตามมา แต่ความรักข้ามชนชั้นและชาติกำเนิดผิดจารีตสมัยนั้น ทั้งคู่จึงต้องแยกกัน ท้ายเพลงเล่าว่าเจ้าชายตรอมใจตาย และมะเมี๊ยะไปบวชชี

นี่คือการสรุปความด้วยคำของเรา ผู้ฟังควรฟังเพลงเต็มจากวิดีโอข้างบน

คำในเพลง: ตารางอ่านเร็ว

เนื้อร้องที่เรายกมาตรวจกับคำบรรยายวิดีโอของ Nititad AOA Official และเนื้อเพลงที่ MUSIC DEE DEE Official เผยแพร่ ซึ่งตรงกัน (ดูหมายเหตุตอนท้ายบทความ) พจนานุกรมมรดกล้านนาเป็นหลักในการสะกดและความหมาย

ฮัก ไผ หื้อ: คำเล็ก ๆ ที่ทำให้เพลงเป็นคำเมือง

เพลงบอกว่ามะเมี๊ยะ "บ่ยอมฮักไผ" (ไม่ยอมรักใคร) แล้ว "มอบใจ๋ฮื้อ" หนุ่มคนหนึ่ง พจนานุกรมให้ความหมาย ฮัก ว่า ห่วงใยผูกพัน และชอบพออย่างเสน่หา เช่น หนุ่มสาวรักกัน ส่วน ไผ คือคำถามว่า "ใคร" ซึ่งเพลงใช้ในประโยคปฏิเสธว่าไม่ยอมรักใคร

คำว่า หื้อ ที่เพลงเขียน "ฮื้อ" แปลว่า ให้ มอบให้ ในเพลง ใจ๋ ไจ (อ่านว่า ใจ๋ แปลว่า หัวใจ ความรู้สึก) เป็นสิ่งที่เธอมอบให้ ถ้อยคำสั้น ๆ นี้บอกว่าเธอเลือกเองอย่างจริงใจ

พจนานุกรมยังมีคำ ฮักแต๊ รักฯแท้ (อ่านว่า ฮักแต๊) แปลว่า รักแท้ รักจริง ถ้าอยากเรียกความรักแบบที่เพลงเล่า ก็ใช้คำนี้เพิ่ม แต๊ ลงท้ายได้

ป้อจาย: ปลอมเป็นชาย

ท่อนที่เล่าว่ามะเมี๊ยะตามเจ้าชายมามีวรรคว่า

ปลอมเป๋นป้อจายหนีตามมา — มะเมี๊ยะ, คำร้อง/ทำนอง: จรัล มโนเพ็ชร

ป้อจาย แปลตรงตัวว่า "พ่อชาย" พจนานุกรมอธิบายว่าหมายถึงมนุษย์เพศชายไม่ว่าอายุเท่าใด จะเป็นทารก เด็ก หนุ่มสาว หรือผู้สูงอายุก็เรียก "ป้อจาย" เหมือนกัน พจนานุกรมให้ความหมาย สาว สาวฯ (อ่านว่า สาว) ว่า หญิงที่ยังไม่แต่งงาน และมีอายุพ้นวัยเด็กตั้งแต่ ๑๕ ปีขึ้นไป คู่กับชายที่เรียก บ่าว ซึ่งเป็นคู่คำที่ได้ยินในเพลงสาวเชียงใหม่

งามล้ำ: ความงามกับสำนวนเปรียบ

เพลงชมมะเมี๊ยะว่า "งามล้ำเหมือนเดือนส่องแสง" คำว่า ล้ำ ลํา (อ่านว่า ล้ำ) ในพจนานุกรมมีความหมายว่า ข้ามผ่านเข้าไปเกินเขตที่กำหนด และเมื่อเป็นคำขยายแปลว่า ยิ่ง ล้น โดยยกตัวอย่างว่า "งามล้ำ" คือ สวยยิ่ง ตรงกับที่ใช้ในเพลงพอดี

ตอนเศร้าที่สุดเพลงเปรียบความเจ็บว่า "มีดสับดาบฟันหัวใจ๋" ซึ่งใช้ภาพของมีดและดาบ ไม่ได้บรรยายตรง ๆ ว่าเสียใจ ผู้ฟังรู้สึกถึงความเจ็บได้ทันที นี่เป็นเทคนิคของเพลงโฟล์คที่เล่าเรื่อง คือใช้ภาพเปรียบแทนคำบอกความรู้สึก

เสียงเปลี่ยนจากภาษาไทยกลาง

เนื้อเพลงให้ตัวอย่างเสียงคำเมืองที่ต่างจากไทยกลางหลายแบบ ทุกคู่ในตารางตรวจกับพจนานุกรมแล้ว

ท้ายเพลงมีวรรค "ความฮักมักเป๋นเช่นนี้" ก่อนจบด้วยคำสร้อย "แลเฮย" ซึ่งพจนานุกรมบันทึก เฮย ว่าเป็นคำสร้อยท้ายบทร้อยกรอง เหมือนเสียงถอนใจของผู้เล่าเรื่อง

เรื่องที่เล่ากัน กับสิ่งที่แต่ละแหล่งบอก

เรื่องของเจ้าน้อยศุขเกษมกับมะเมียะเป็นที่รู้จักกว้างขวางผ่านเพลง ละคร และภาพยนตร์ แต่แหล่งข้อมูลเล่าไม่ตรงกันหลายจุด เราจึงแยกให้ดูทีละส่วน

เรื่องเล่าที่แพร่หลาย เรื่องนี้เผยแพร่ครั้งแรกในหนังสือ เพ็ชร์ลานนา ของ ปราณี ศิริธร ณ พัทลุง (พ.ศ. ๒๕๐๗) ตามที่สรุปไว้ในบทความของสถาบันปรีดี พนมยงค์ (กวินพร เจริญศรี, ๒๕๖๘) และ LANNER (๒๕๖๗) เล่าว่าเมื่อ พ.ศ. ๒๔๔๑ เจ้าแก้วนวรัฐส่งเจ้าน้อยศุขเกษมไปเรียนที่เมืองมะละแหม่ง พบมะเมียะราว พ.ศ. ๒๔๔๕ และอยู่กินกัน ต่อมา พ.ศ. ๒๔๔๖ เจ้าน้อยถูกเรียกกลับเชียงใหม่ มะเมียะปลอมตัวเป็นชายตามมา แล้วถูกส่งกลับ เจ้าน้อยสมรสกับเจ้านางบัวชุม ส่วนมะเมียะบวชชี เจ้าแก้วนวรัฐที่ถูกเอ่ยถึงในเรื่อง พจนานุกรมมรดกล้านนาบันทึกไว้ในคำ เจ้าหลวง เจั้าหลฯวฯง ว่าท่านคือพลตรีเจ้าแก้วนวรัฐ เจ้าหลวงองค์สุดท้าย (องค์ที่ ๙) ของเชียงใหม่ อ่านเรื่องเจ้าหลวงองค์แรกได้ที่ พระเจ้ากาวิละ

บันทึกที่ตรวจสอบได้ ราชกิจจานุเบกษาบันทึกการตั้งบรรดาศักดิ์ "เจ้าอุตรการโกศล" และข่าวตายของท่านไว้ ตามที่วิกิพีเดียและคมชัดลึก (๒๕๖๑) สรุป ท่านถึงแก่กรรมเมื่ออายุ ๓๓ ปี ในเดือนมีนาคม พ.ศ. ๒๔๕๖ ตามปีแบบเดิมที่เริ่มปีใหม่ในวันที่ ๑ เมษายน ซึ่งตรงกับ พ.ศ. ๒๔๕๗ ตามการนับปัจจุบัน ส่วนวันที่เป็น ๒๐ หรือ ๒๑ มีนาคมต่างกันไปตามแหล่ง เพลงบอกว่าเจ้าชาย "ตรอมใจตาย" ซึ่งเป็นการเล่าแบบตำนาน ไม่ใช่สาเหตุที่บันทึกทางการระบุ

บทความของสถาบันปรีดีสรุปว่าเรื่องนี้ยืนอยู่ระหว่างเรื่องจริงกับเรื่องแต่ง เราจึงอ่านเพลงมะเมี๊ยะเป็น บทเพลงที่เล่าตำนานรัก ไม่ใช่บันทึกประวัติศาสตร์ และไม่ตัดสินแทนใคร ส่วนที่เนื้อเพลงยืนยันได้คือสิ่งที่จรัลเลือกเล่า ได้แก่ ความรักข้ามชาติ ความเจ็บ และประเพณีที่ต้องรักษา

เรื่องเจ้านายฝ่ายเหนือในยุคเดียวกันซึ่งเกี่ยวพันกับราชสำนักสยาม อ่านต่อได้ที่ เจ้าดารารัศมี

ที่มาของเพลง และเสียงร้องไห้ในห้องอัด

งานวิจัยของเอื้อมพรและสิริวรรณ (๒๕๖๖) วิเคราะห์ว่าเพลงมะเมี๊ยะสะท้อนการรักษาขนบประเพณีของคนเมือง ผ่านคำเชื่อมขัดแย้งอย่าง "แต่" ที่เทียบฐานะของสองคน งานวิจัยยกวรรค "แต่สุดตี้ฮักเป๋นพม่า" และ "ผิดประเพณีสืบมาต้องร้างราแยกทาง" เป็นตัวอย่าง แล้วชี้ว่าคำว่า "ต้อง" แสดงความเชื่อว่าการแยกกันคือสิ่งที่ถูกตามจารีต

ส่วนเบื้องหลังการบันทึกเสียง LANNER และรายการ Song of Fame ของไทยพีบีเอสเล่าในทำนองเดียวกันว่า สุนทรีร้องไห้หนักจนอัดเสียงไม่ได้ในครั้งแรก ไทยพีบีเอสระบุว่าเธอต้องนำดอกไม้ ธูป เทียน ไปขอขมาที่วัดสวนดอกก่อนจึงบันทึกเสียงได้สำเร็จ LANNER ยังบันทึกว่าจรัลแทบไม่ร้องเพลงนี้บนเวที เพราะมีผู้เล่ากันว่าเป็นเพลงอาถรรพ์ ซึ่งเป็นความเชื่อของผู้เล่า ไม่ใช่ข้อเท็จจริง

เมืองมะละแหม่งที่เพลงเอ่ยถึงเป็นเมืองจริงในประเทศเมียนมา ภาพหน้าบทความคือเจดีย์ไจตะลานในเมืองนี้ ซึ่งตามเรื่องเล่าที่คมชัดลึก (๒๕๖๑) สรุปไว้ ทั้งคู่สาบานรักกันที่ลานเจดีย์นี้ ส่วนภาพอาคารยุคอาณานิคมด้านล่างช่วยให้นึกถึงบรรยากาศเมืองท่าที่คนเหนือเดินทางไปเรียนและค้าขายเมื่อกว่าร้อยปีก่อน

ความหมายของเพลงโดยรวม

มะเมี๊ยะเป็นเพลงเล่าเรื่องที่ใช้เสียงพูด ทำนองเศร้า และคำเมืองง่าย ๆ เปิดให้คนฟังรู้ว่าความรักสองคนไม่อาจชนะกรอบของยุคสมัย จบด้วยประโยคสั้น ๆ ที่เหมือนบทสรุปของชีวิตว่า ความรักมักเป็นเช่นนี้ สำหรับผู้เรียนภาษา เพลงนี้ให้คำพื้นฐานของคำเมืองหลายคำ ทั้ง ฮัก ไผ หื้อ ป้อจาย และสำนวนเปรียบอย่างมีดสับดาบฟันหัวใจ๋

สรุป

• มะเมี๊ยะ จรัล มโนเพ็ชร เขียนคำร้องและทำนอง สุนทรี เวชานนท์ขับร้อง อยู่ในอัลบั้ม โฟล์คซองคำเมือง ลูกข้าวนึ่ง (๒๕๒๔)
• คำที่ได้จากเพลง ได้แก่ ฮัก (รัก) ไผ (ใคร) หื้อ (ให้) ป้อจาย (ผู้ชาย) ล้ำ (ยิ่ง) และ เฮย (คำสร้อย)
• เสียงเปลี่ยนที่เห็นชัดคือ ร เป็น ฮ (รัก เป็น ฮัก) และเสียงจัตวาในคำอย่าง เป๋น ปี๋
• เรื่องเจ้าน้อยศุขเกษมกับมะเมียะเล่าไม่ตรงกันในหลายจุด เพลงจึงควรฟังเป็นตำนานรักที่ศิลปินเลือกเล่า
• เบื้องหลังการบันทึกเสียงเล่ากันว่าสุนทรีร้องไห้จนต้องไปขอขมาที่วัดสวนดอกก่อนบันทึกสำเร็จ

ค้นคำในเพลงเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านการ "ร้องเล่าเรื่อง" แบบเดียวกันได้ที่ เพลงสาวเชียงใหม่ ซึ่งสุนทรีร้องเช่นกัน

อ่านต่อในชุดเดียวกัน: เพลงน้อยไจยา · ล่องแม่ปิง หรือดูทั้งชุดที่ เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา (dict2) คำ ป้อจาย เจ้าหลวง เจ้า ก๊า แม่กาด ฮัก ฮักแต๊ ไผ ล้ำ เป๋น ตี้ ปี๋ เฮียน มีด ดาบ ฟัน หัวใจ๋ ใจ๋ น้ำต๋า ลา จาก แม่ชี บวช เจียงใหม่ หื้อ เฮย พม่า สาว
• Nititad AOA Official. (๒๕๕๘). มะเมียะ - สุนทรี เวชานนท์ (ภาพคอนเสิร์ต). YouTube (เนื้อร้องในคำบรรยายวิดีโอ)
• MUSIC DEE DEE Official. (๒๕๖๗). มะเมี๊ยะ (จรัล มโนเพ็ชร) - หลิว อาจารียา. YouTube (เนื้อเพลงในคำบรรยายวิดีโอ ใช้ตรวจเทียบ)
• เอื้อมพร ทิพย์เดช และสิริวรรณ นันทจันทูล. (๒๕๖๖). ภาพแทนคนเมืองในบทเพลงของจรัล มโนเพ็ชร. วารสารวิชาการมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏอุตรดิตถ์, ๑๐(๑), ๑๖๗–๑๘๔
• กวินพร เจริญศรี. (๒๐ เมษายน ๒๕๖๘). ๑๒๒ ปี จาก "มะเมียะ-ศุขเกษม" สู่ "กมล". สถาบันปรีดี พนมยงค์
• ธันยชนก อินทะรังษี. (๑๔ กุมภาพันธ์ ๒๕๖๗). มะเมียะ: เรื่องราวรักร้าวของเจ้าชายล้านนา. LANNER
• ไทยพีบีเอส. (๒๕๖๗). Song of Fame เพลงคู่สยาม: มะเมียะ
• คมชัดลึก. (๒๐ มีนาคม ๒๕๖๑). 20 มี.ค.2456 สิ้นเจ้าอุตรการโกศล กับคำสาบานรักสุดสะพรึง!. วันนี้ในอดีต
• วิกิพีเดีย. จรัล มโนเพ็ชร (รายชื่ออัลบั้มเบื้องต้น) และ เจ้าอุตรการโกศล (ศุขเกษม ณ เชียงใหม่) (ใช้เป็นข้อมูลเบื้องต้น ตรวจกับแหล่งข้างต้น)