เพลงล่องแม่ปิง: เรียนคำเมืองจากเพลงของจรัล มโนเพ็ชร

เพลงล่องแม่ปิง เป็นเพลงโฟล์คซองคำเมืองของ จรัล มโนเพ็ชร ชื่อเพลงขึ้นต้นด้วยคำว่า ล่อง ล่อฯง (คำเมืองอ่านว่า ล่อง) ซึ่งพจนานุกรมอธิบายว่า "การเดินทางจากทิศเหนือไปทิศใต้, ลงมาตามน้ำ" แต่เมื่อฟังจริง เพลงนี้ไม่ได้เล่าเรื่องล่องเรือ หากใช้ดอกไม้บนดอยและสายน้ำแม่ปิงเปรียบถึง สาวเชียงใหม่ บทเรียนนี้ชวนอ่านคำเมืองในเพลงทีละคำ ฟังเสียงที่ต่างจากภาษาไทยกลาง และดูว่าคำท้ายวรรคสัมผัสกันอย่างไร

เพลงนี้ของใคร

งานวิจัยเรื่องภาพแทนคนเมืองในบทเพลงของจรัล มโนเพ็ชร ของ เอื้อมพร ทิพย์เดช และสิริวรรณ นันทจันทูล (๒๕๖๖) ศึกษาเพลงที่จรัลแต่งและขับร้องเองในช่วง พ.ศ. ๒๕๒๐–๒๕๓๓ และจัดเพลงล่องแม่ปิงไว้ในกลุ่ม "อัลบั้มโฟล์คซองคำเมือง" ปี ๒๕๓๓ ร่วมกับเพลงม่วนขนาดและบ้านบนดอย

คนฟังหลายรุ่นคุ้นเพลงนี้จากสองเสียง คือเสียงของจรัลเอง และเสียงของ สุนทรี เวชานนท์ ผู้ร้องคู่กับจรัลในเพลง น้อยไจยา บทความนี้ยกเนื้อร้องมาเพียงบางวรรคเพื่อการศึกษา (คำร้อง/ทำนอง: จรัล มโนเพ็ชร) และสอนผ่านคำและวลีสั้น ๆ เป็นหลัก ฟังเพลงเต็มได้จากวิดีโอท้ายบท

ชื่อเพลง: ล่อง แม่ปิง และระมิงค์

แม่น้ำปิงไหลจากเหนือลงใต้ผ่านเชียงใหม่ การ "ล่องแม่ปิง" จึงตรงกับความหมายของคำว่าล่องในพจนานุกรมพอดี วิกิพีเดียภาษาไทยระบุว่าแม่น้ำปิงยังมีอีกชื่อหนึ่งว่า แม่ระมิงค์ ในเพลงจึงมีวลี "ลูกแม่ระมิงค์" ซึ่งหมายถึงคนที่เกิดและเติบโตริมแม่น้ำปิง ก็คือคนเชียงใหม่นั่นเอง

ชื่อเมืองในเพลงก็มีหลายแบบ ทั้ง เวียง วยฯง (คำเมืองอ่านว่า เวียง) ที่แปลว่าเมือง เจียงใหม่ ชยฯงไห่มฯ (คำเมืองอ่านว่า เจียงใหม่) ซึ่งคือเชียงใหม่ในสำเนียงคำเมือง และ เวียงพิงค์ ชื่อเรียกเชียงใหม่อย่างไพเราะ ชื่อ "พิงค์" นี้ปรากฏในคำขวัญจังหวัดที่พจนานุกรมยกไว้ใต้คำว่าเจียงใหม่ด้วย คือ "นามล้ำค่านครพิงค์"

ท่อนแรก: ดอกไม้บนดอย

เพลงเปิดด้วยภาพธรรมชาติของภาคเหนือ

ดอกบัวตองนั้นบานอยู่บนยอดดอย ดอกเอื้องสามปอยบ่เกยเบ่งบานบนลานพื้นดิน

— เพลงล่องแม่ปิง คำร้อง/ทำนอง จรัล มโนเพ็ชร (ตามที่ยกใน เอื้อมพร และสิริวรรณ, ๒๕๖๖)

พจนานุกรมเล่าว่า บัวตอง บ฿วฯทอฯง (คำเมืองอ่านว่า บัวตอง) "มีมากที่ดอยแม่อูคอ จังหวัดแม่ฮ่องสอน ออกดอกในช่วงเดือนพฤศจิกายน - ธันวาคม" อย่างในภาพบนสุดของบทความนี้ ส่วนชื่อ เอื้องสามปอย มีที่มาน่ารัก พจนานุกรมอธิบายใต้คำว่าเอื้องสามปอยหลวงว่า ปอย คืองานฉลอง ชื่อนี้จึงหมายถึงดอกที่ "บานทนได้นานถึงช่วงเวลา ๓ งานวัดติดต่อกัน" (อ่านเรื่องงานปอยได้ที่ ปอยหลวง)

คำว่า บ่เกย ในเพลงจึงอ่านได้ว่า "ไม่เคย" เอื้องสามปอยเป็นกล้วยไม้ที่เกาะอยู่บนต้นไม้สูง ไม่เคยบานบนลานดิน ต่อจากนั้นเพลงจึงพูดถึงไม้ใหญ่ในป่าที่ นกยูงมาอยู่กิน เอื้อมพรและสิริวรรณ (๒๕๖๖) วิเคราะห์ว่าดอกบัวตอง ดอกเอื้อง และนกยูง เป็น อุปลักษณ์ ที่เปรียบผู้หญิงเหนือกับสิ่งงามที่อยู่ในที่สูง และคำปฏิเสธ "บ่" ในวรรคนี้ย้ำว่าผู้หญิงเหนือไม่ทำตัวให้ต่ำลง

เสียงดนตรีในเพลง: ซึง สะล้อ จ๊อย ซอ

วรรคต่อมาของเพลงไล่ชื่อเสียงดนตรีของล้านนาว่า "ซึงสะล้อ" และ "จ๊อยซอ" ซึ่งเป็นคำเมืองที่ควรรู้จักทั้งชุด

ท่อนฮุก: ลูกแม่ระมิงค์

ท่อนที่คนร้องตามได้มากที่สุดคือท่อนที่พูดกับ "สาวเจ้า" โดยตรง

สาวเจ้าควรภูมิใจบ่ลืมว่าเฮาลูกแม่ระมิงค์
ต้องฮักศักดิ์ศรีของกุลสตรีแม่ญ่าแม่ญิง
เยือกเย็นสดใสเหมือนน้ำแม่ปิง

คำที่น่าจำที่สุดในท่อนนี้คือ ลูกแม่ยิง ลูกแม่ยิงฯ (คำเมืองอ่านว่า ลูกแม่ญิง) พจนานุกรมอธิบายว่า "เรียกหญิงที่สุภาพเรียบร้อย อ่อนโยน รักนวลสงวนตัว" ซึ่งตรงกับภาพผู้หญิงที่เพลงวาดไว้ทุกวรรค คำว่า แม่ญิง ในเพลงพจนานุกรมเขียนว่า แม่ยิง ส่วน แม่ญ่า ที่จับคู่กันไม่พบในพจนานุกรม อ่านรวมกันได้ความว่าผู้หญิง

วรรคต่อมาเปรียบสาวเชียงใหม่ว่าเยือกเย็นสดใสเหมือนน้ำแม่ปิง และรักใครก็ ฮักใครฮักจริง ใกล้กับคำว่า ฮักแต๊ ในพจนานุกรม เอื้อมพรและสิริวรรณ (๒๕๖๖) ชี้ว่าเพลงใช้คำแสดงทัศนะอย่าง "ต้อง" และ "ควร" ร่วมกับอุปลักษณ์ ผู้หญิง คือ แม่น้ำ เพื่อสร้างภาพผู้หญิงเหนือที่รักศักดิ์ศรีและมั่นคงในความรัก เป็นการตอบโต้ภาพเหมารวมด้านลบที่คนนอกเคยมีต่อผู้หญิงเหนือในช่วงเวลานั้น

เสียงคำเมืองในเพลง

เนื้อเพลงล่องแม่ปิงใช้ภาษาไทยกลางเป็นส่วนใหญ่ เช่น ศักดิ์ศรี กุลสตรี ภูมิใจ เยือกเย็น แล้วแทรกคำเมืองไว้ในจุดสำคัญ ลองดูว่าเสียงคำเมืองต่างจากภาษาไทยกลางตรงไหน

รูปแบบ ร เป็น ฮ และ ช เป็น จ เป็นคู่เสียงที่พบบ่อยในคำเมือง เช่นเดียวกับในเพลงอื่นของชุดนี้ อย่าง เพลงล้านนา ล้านนา

สัมผัสท้ายวรรค

ถ้าดูเฉพาะคำสุดท้ายของแต่ละวรรค จะเห็นว่าเพลงร้อยเสียงสระเดียวกันไว้เป็นชุด ๆ (การแบ่งวรรคและนับสัมผัสนี้เป็นการอ่านของมรดกล้านนาเอง)

ชุด -ิง เด่นที่สุด เพราะผูกคำสำคัญของเพลงไว้ด้วยกัน คือ ระมิงค์ แม่ญิง แม่ปิง ฮักจริง และเวียงพิงค์ ผู้ฟังจึงได้ยินผู้หญิง สายน้ำ ความรัก และเมืองเชียงใหม่ในเสียงเดียวกัน นอกจากนี้ยังมีสัมผัสในวรรคอย่าง ดี ศรี สตรี ด้วย ต่างจากค่าวและซอที่สัมผัสร้อยต่อกันเป็นโซ่ระหว่างวรรค (ดู ค่าว และ เพลงน้อยไจยา)

ฟังเพลงล่องแม่ปิง

▶

ฉบับนี้ขับร้องโดยสุนทรี เวชานนท์ จากบันทึกการแสดงสดในช่อง Nititad AOA Official ส่วนเสียงร้องของจรัล มโนเพ็ชร ฟังได้ที่ ล่องแม่ปิง – จรัล มโนเพ็ชร (℗ RMS) ลองฟังแล้วจดคำเมืองที่ได้ยิน เช่น ฮัก เฮา บ่เกย และเจียงใหม่

ความหมายของเพลงโดยสรุป

เพลงเริ่มจากดอกบัวตองบนยอดดอย ดอกเอื้องที่ไม่เคยบานบนดิน และนกยูงในป่าใหญ่ คู่กับเสียงซึง สะล้อ จ๊อย และซอของเชียงใหม่ แล้วหันมาบอกสาวเชียงใหม่ให้ภูมิใจว่าเป็นลูกแม่ระมิงค์ ให้งามทั้งรูปและความดี รักศักดิ์ศรีของตน ใจเย็นและใสเหมือนน้ำแม่ปิง รักใครก็รักจริง และให้นิทานเรื่องสาวเครือฟ้ากับแม่สาวบัวบานเป็นเครื่องเตือนใจ

สรุป

• ล่อง แปลว่าเดินทางจากเหนือลงใต้ตามน้ำ แต่เพลงล่องแม่ปิงใช้แม่น้ำปิงเปรียบถึงสาวเชียงใหม่
• คำเมืองเด่นในเพลง ได้แก่ ดอย เอื้อง บ่เกย (ไม่เคย) เฮา ฮัก แม่ญิง เจียงใหม่ และเวียง
• ลูกแม่ยิง ในพจนานุกรมหมายถึงหญิงที่สุภาพ อ่อนโยน รักนวลสงวนตัว ตรงกับภาพผู้หญิงในเพลง
• เสียงคำเมืองที่ได้ยินชัดคือ ร เป็น ฮ (รัก เป็น ฮัก) และ ช เป็น จ (เชียงใหม่ เป็น เจียงใหม่)
• เพลงผูกคำสำคัญด้วยสัมผัส -ิง คือ ระมิงค์ ญิง ปิง จริง พิงค์

ค้นคำในเพลงเพิ่มเติมได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านเพลงคำเมืองของจรัลอีกเพลงได้ที่ เพลงน้อยไจยา

อ่านต่อในชุดเดียวกัน: สาวเชียงใหม่ · บ้านบนดอย หรือดูทั้งชุดที่ เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา (dict2): ล่อง, ลูกแม่ยิง, บ่เกย, ดอกบัวตอง, บัวตอง, ดอย, เอื้อง, เอื้องสามปอยหลวง, นกยูง, ซึง, วงสะล้อซอซึง, จ๊อย, ซอ, สาว, เฮา, แม่ยิง, ฮักแต๊, ใส, งาม, เวียง, เจียงใหม่
• เอื้อมพร ทิพย์เดช และสิริวรรณ นันทจันทูล. (๒๕๖๖). ภาพแทนคนเมืองในบทเพลงของจรัล มโนเพ็ชร. วารสารมนุษยศาสตร์และสังคมศาสตร์ มหาวิทยาลัยราชภัฏอุตรดิตถ์ ปีที่ ๑๐ ฉบับที่ ๑ (มกราคม–มิถุนายน ๒๕๖๖), น. ๑๖๗–๑๘๔
• musicatm.com. เนื้อเพลงล่องแม่ปิง – จรัล มโนเพชร (ใช้เทียบถ้อยคำเนื้อร้องเท่านั้น)
• วิกิพีเดียภาษาไทย. แม่น้ำปิง (ชื่อแม่ระมิงค์ ใช้เป็นข้อมูลเบื้องต้น)
• Nititad AOA Official. (๒๕๖๗). ล่องแม่ปิง – สุนทรี เวชานนท์ (คอนเสิร์ตเพลงคำเมืองดั้งเดิม). YouTube
• มรดกล้านนา. น้อยไจยา (ที่มาของละครสาวเครือฟ้า)