เพลงดักไซ: เรียนคำเมืองจากเพลงของจรัล มโนเพ็ชร

เพลงดักไซ เป็นเพลงโฟล์คซองคำเมืองของ จรัล มโนเพ็ชร ที่เล่าเรื่องไปดักปลาด้วย ไซ ไซ (คำเมืองอ่านว่า ไซ) แล้วได้ปลาหลายตัว เป็นเพลงที่เต็มไปด้วยชื่อปลา เสียงร้องซ้ำ และบรรยากาศชีวิตริมน้ำ บทความนี้ใช้เพลงนี้เป็นประตูเข้าไปดูคำเมืองเรื่อง เครื่องมือจับปลา ที่พจนานุกรมบันทึกไว้เป็นชุด

บทความนี้เป็นตอนหนึ่งของชุด เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม จะไม่ลงเนื้อเพลงทั้งเพลง และเพลงนี้เรายกมาเพียงวรรคเดียว เพราะหาต้นฉบับถ้อยคำที่ตรวจได้จากหลายแหล่งยาก (อธิบายที่หัวข้อแหล่งอ้างอิง) ฟังเพลงเต็มได้จากวิดีโอด้านล่าง

เพลงดักไซ

วิกิพีเดียจัดเพลงนี้ไว้ในอัลบั้ม โฟล์คซองคำเมือง ชุดที่ ๒ ซึ่งออกโดยท่าแพบรรณาคาร เมื่อ พ.ศ. ๒๕๑๙ และเรียกว่าเป็นผลงานชุดแรกอย่างไม่เป็นทางการของจรัล โดยเพลงดักไซเป็นเพลงที่ ๗ ของอัลบั้ม ข้อมูลอัลบั้มและปีนี้เราพบจากแหล่งเดียว จึงขอระบุว่ามาจากวิกิพีเดีย ส่วนคำร้องและทำนองเป็นของจรัล ตามข้อมูลที่ผู้ถือลิขสิทธิ์ (RMS Publishing) ส่งให้ YouTube

▶

เสียงจากช่อง "จรัล มโนเพ็ชร - Topic" ซึ่ง YouTube สร้างจากไฟล์ที่ผู้ถือลิขสิทธิ์ (RMS) ส่งเข้าระบบ คำร้องและทำนองโดย จรัล มโนเพ็ชร

ตะคืน: บอกเวลาด้วยคำ "ตะ-"

เพลงเปิดเรื่องด้วยเวลา

เมื่อตะคืนนี้เฮาไปดักไซ — ดักไซ, คำร้อง: จรัล มโนเพ็ชร

คำที่ควรหยุดดูคือ ตะคืน ตฅืนฯนี้ พจนานุกรมให้ความหมายว่า "คืนที่แล้ว คืนที่ผ่านมา" ส่วน เฮา เรัา คือ "เรา" (ดูเพิ่มที่ เพลงเลี้ยงควาย) และ ไป ไพ คือ "เคลื่อนออกจากที่" เหมือนไทยกลาง

ตะ- เป็นคำนำหน้าบอกเวลาที่ผ่านไปแล้ว มีหลายคำในพจนานุกรม

คำว่า "เมื่อตะคืนนี้" ในเพลงจึงเป็นการพูดซ้อน คือใช้ "เมื่อ" แบบไทยกลางนำหน้า ตะคืน ที่บอกว่าเป็นคืนที่ผ่านมาอยู่แล้ว (นี่เป็นข้อสังเกตของมรดกล้านนา) พจนานุกรมยังมี เมื่อคืน และ เมื่อคืนนี้ เป็นคำแยกอีกด้วย

ดั๋ก กับ ดัก: คำที่ไม่ใช่คำเดียวกัน

ไซ ตุ้ม ลัน และข้อง: เครื่องมือจับปลา

พจนานุกรมอธิบาย ไซ ว่าเป็น "ลอบ อุปกรณ์จับปลาทำด้วยไม้ไผ่สาน รูปทรงกระบอก มีงาปิด" คำว่า งา งา ในความหมายนี้คือ "ฝาปิดของเครื่องดักสัตว์ เช่นลอบหรือไซ" คือส่วนที่ทำให้ปลาเข้าได้แต่ออกยาก

คนเมืองมีชื่อเครื่องมือจับปลามากกว่าที่เพลงเอ่ยถึง ตารางนี้เก็บคำที่พจนานุกรมบันทึกไว้ (การจัดกลุ่มเป็นของเรา)

เครื่องดักที่วางไว้ให้ปลาเข้ามาเอง

เครื่องมือที่คนถือไปจับ

เบ็ดและภาชนะใส่ปลา

ลัน ลันฯ ในตารางเป็นชื่อเครื่องดักปลาไหลตามพจนานุกรม ขณะที่เสียงร้องซ้ำของเพลงมีวรรค "ลัน ลัน ลั้น ล้า" คนฟังอาจอดยิ้มไม่ได้ แต่นั่นเป็นเสียงร้องล้วน ๆ ไม่ได้บอกว่าเพลงกำลังพูดถึงลัน (ข้อสังเกตของมรดกล้านนา)

ป๋าหลิม ป๋าขาว ซิว: ปลาที่ได้จากไซ

หลังบอกว่าไปดักไซ เพลงไล่ชื่อปลาที่ได้ โดยร้องเป็นชื่อแบบคำเมือง คือ ป๋า แทน ปลา

ในเพลง ปลาที่ได้มีทั้งปลาช่อนและปลาสร้อยขาว ส่วนที่เหลือเป็นปลาซิวตัวเล็ก ๆ และผู้ร้องเล่นเสียงกับรูปร่างหัวของปลาแต่ละชนิดด้วยคำเลียนที่พจนานุกรมไม่ได้เก็บเป็นคำเดี่ยว เราจึงไม่แปลคำเหล่านั้น คำว่า ตัว ที่นับปลา ในคำเมืองคือ ตั๋ว พจนานุกรมระบุว่าใช้เรียกสัตว์ เช่น มด ๑๐ ตั๋ว การนับปลาจึงน่าจะใช้คำนี้เช่นกัน (ข้อสังเกตของมรดกล้านนา) ส่วน ป๋าจ่อม ซึ่งเป็นปลาซิวหมักเกลือ คือปลาในครัวเหนือที่อ่านเพิ่มได้ที่ ชื่อปลาในคำเมือง

ความหมายโดยรวม

ผู้ร้องเล่าว่าเมื่อคืนที่ผ่านมาไปวางไซ ได้ปลาช่อน ปลาสร้อยขาว และปลาซิว แล้วร้องเสียงซ้ำ ๆ คั่นระหว่างช่วง เพลงจึงเป็นภาพชีวิตริมน้ำที่เรียบง่ายและสนุก (การอ่านความหมายเป็นของมรดกล้านนา จากวรรคที่ยกมาและชื่อปลา ส่วนเนื้อเพลงฉบับเต็มดูได้จากผู้ถือลิขสิทธิ์)

สรุป

• ไซ คือ ลอบ เครื่องดักปลาไม้ไผ่สานทรงกระบอก มีงาปิด
• ตะคืน คือ คืนที่แล้ว คำนำหน้า ตะ- ยังพบใน ตะวา ตะก่อน ตะกี้
• ดั๋ก ในพจนานุกรมแปลว่า เงียบ ไม่ใช่ ดัก (วางกับดัก)
• เครื่องมือจับปลาในคำเมืองมีมาก เช่น ตุ้ม ลัน กะต๊ำ แห หิง แซะ จ๋ำ สุ่มป๋า และภาชนะใส่ปลาคือ ข้อง
• ป๋า คือ ปลา, ป๋าหลิม คือ ปลาช่อน, ป๋าขาว คือ ปลาสร้อยขาว

ค้นคำเพิ่มได้ใน พจนานุกรมมรดกล้านนา และอ่านเรื่องปลาและสัตว์น้ำที่เกี่ยวข้องได้ที่ ชื่อปลาในคำเมือง · แมงในคำเมือง

ฟังเพลงจากต่างประเทศที่พูดถึงเรื่องเดียวกัน คือคิดถึงวันเก่า แล้วลองอู้เป็นคำเมือง: Yesterday

อ่านต่อในชุดเดียวกัน: ผักกาดจอ · ของกิ๋นคนเมือง หรือดูทั้งชุดที่ เรียนคำเมืองจากบทเพลงและวรรณกรรม

ลิขสิทธิ์และการให้เกียรติเจ้าของผลงาน

บทความนี้จัดทำเพื่อการเรียนรู้ภาษาและวัฒนธรรมล้านนา โดยมรดกล้านนา ซึ่งเป็นเว็บไซต์ไม่แสวงหากำไร ไม่ใช่การดัดแปลง แปล หรือเผยแพร่บทเพลงฉบับใหม่ เราอ้างเนื้อร้องเพียงบางวรรคสั้น ๆ พร้อมระบุที่มา เพื่อการศึกษา วิจารณ์ และแนะนำผลงาน ตามหลักการใช้งานโดยชอบธรรม (พระราชบัญญัติลิขสิทธิ์ พ.ศ. ๒๕๓๷ มาตรา ๓๒) คำอธิบายศัพท์ทั้งหมดมาจากพจนานุกรมและแหล่งที่ระบุไว้ วิดีโอที่ฝังไว้มาจากช่องทางการของผู้ถือสิทธิ์ และยังเป็นลิขสิทธิ์ของเจ้าของ

ขอขอบคุณและให้เกียรติแก่ผู้ประพันธ์ ผู้ขับร้อง และผู้ถือสิทธิ์ทุกท่าน หากเจ้าของสิทธิ์ประสงค์ให้ปรับแก้หรือนำส่วนใดออก โปรดแจ้งที่ moradoklanna@gmail.com เรายินดีดำเนินการโดยเร็ว

แหล่งอ้างอิง

• พจนานุกรมมรดกล้านนา (dict2) คำว่า ไซ งา ข้อง ตุ้ม ลัน กะต๊ำ ปุ๋มเป้ง เฝือก แห จ๋ำ แซะ หิง เบ็๋ดควิด ป๋า ป๋าหลิม ป๋าขาว ซิว ตะคืน และคำอื่นตามที่ระบุในบทความ
• RMS Karaoke. ดักไซ - จรัล มโนเพ็ชร. YouTube (วิดีโอคาราโอเกะของ RMS แสดงคำร้อง ใช้ตรวจวรรคที่ยกมา เป็นแหล่งถ้อยคำเพียงแหล่งเดียวที่เราพบ)
• จรัล มโนเพ็ชร - Topic. ดักไซ. YouTube (℗ RMS, ส่งโดย AnyMind Music) และข้อมูลผู้ประพันธ์จากอัปโหลดที่ส่งโดย RMS Publishing
• วิกิพีเดีย. จรัล มโนเพ็ชร (ผลงานเพลง) ข้อมูลอัลบั้ม โฟล์คซองคำเมือง ชุดที่ ๒ (ท่าแพบรรณาคาร, พ.ศ. ๒๕๑๙) เพลงที่ ๗ เป็นแหล่งเดียวที่พบ